Aşılama Tedavisi
Aşılama tedavisi, tıbbi adıyla intrauterin inseminasyon veya IUI, laboratuvarda hazırlanan hareketli spermlerin yumurtlama zamanına yakın bir dönemde ince bir kateterle rahim içine bırakılmasıdır. Yumurta toplanmaz ve embriyo laboratuvarda oluşturulmaz. Döllenmenin tüpte gerçekleşmesi beklenir.
Aşılama, en az bir tüpün açık olduğu ve sperm hazırlama sonrasında kullanılabilir hareketli sperm elde edilebildiği uygun çiftlerde değerlendirilebilir. Kadının yaşı, infertilitenin nedeni ve süresi ile önceki tedaviler, bu yöntemin uygunluğunu ve kaç deneme yapılacağını etkiler.
Kayseri’de aşılama tedavisi için başvuran çiftlerde kadın ve erkeğe ait sonuçları aynı görüşmede incelerim. Aşılamanın uygun bir tedavi basamağı olup olmadığını, kaç deneme sonrasında planı yeniden gözden geçireceğimizi ve hangi bulguda tüp bebeğe geçmenin daha doğru olacağını baştan açıklarım.
Aşılama Nasıl Çalışır?
Doğal ilişkide spermler vajinadan rahim ağzına, rahme ve tüplere doğru ilerler. Aşılama işleminde semen örneği laboratuvarda hazırlanır, hareketli spermler küçük bir hacimde yoğunlaştırılır ve rahim içine bırakılır. Böylece rahim ağzı geçilir ve spermlerin yumurtlama döneminde tüplere ulaşacağı yol kısaltılır.
Aşılama spermi yumurtanın içine yerleştirmez, yumurta kalitesini değiştirmez ve laboratuvarda embriyo oluşturmaz. Yumurtanın tüpe geçmesi, spermle karşılaşması, döllenme ve embriyonun rahme ilerlemesi vücut içinde devam eder. İki tüpün kapalı olması veya hazırlama sonrasında çok az hareketli sperm kalması gibi sorunlar bu işlemle giderilemez.
Aşılama İçin Hangi Koşullar Gerekir?
En Az Bir Tüp Açık Olmalıdır
Sperm ile yumurtanın karşılaşması tüpte gerçekleştiği için iki tüpün kapalı olduğu durumda aşılama uygulanmaz. Tek tüp açık olduğunda yalnızca rapordaki “açık” ifadesine bakılmaz. Açık tüpün yapısı, hidrosalpenks bulunup bulunmadığı, yumurtalıkların durumu, yaş ve diğer infertilite bulguları da incelenir.
Yumurtlama Sağlanabilmelidir
Yumurtlama düzensizliği varsa folikül gelişimi ilaçla desteklenebilir. Düzenli yumurtlayan kadınlarda doğal döngü belirli nedenlerde düşünülebilir. Açıklanamayan infertilitede ise çoğunlukla yumurtalıkların kontrollü biçimde uyarıldığı aşılama planı tercih edilir. Kullanılacak ilacın türü ve dozu yaşa, önceki yumurtalık yanıtına ve çoğul gebelik riskine göre seçilir.
Sperm Sonucu Aşılama İçin Uygun Olmalıdır
Sperm analizinde toplam sayı, hareket ve şekil özellikleri incelenir. Aşılama günü laboratuvar hazırlığından sonra rahim içine verilebilen toplam hareketli sperm miktarı ayrıca kaydedilir. Herkes için geçerli tek bir sperm sayısı yoktur. Sınırda veya beklenmedik bir sonuç varsa örnek verme koşulları, yakın zamanda geçirilen ateşli hastalıklar ve önceki analizler de gözden geçirilir.
Hazırlama sonrasında hareketli sperm miktarı çok düşükse tüp bebek tedavisi daha erken gündeme gelebilir. Mikroenjeksiyon gerekip gerekmediği sperm sayısı, hareketi ve diğer erkek faktörü bulgularına göre belirlenir. Karar verilirken kadının yaşı, tüplerin durumu ve infertilite süresi de dikkate alınır.
Aşılama Kimlere Yapılır?
Aşılama; açıklanamayan infertilite, hafif erkek faktörü, seçilmiş yumurtlama sorunları, cinsel ilişkiyi güçleştiren tıbbi durumlar, rahim ağzına bağlı bazı sorunlar ve erken evre endometriozis bulunan bazı kadınlarda düşünülebilir. PCOS tanısı bulunan her hastaya aşılama yapılmaz. Önce yumurtlamanın olup olmadığı, tüpler ve sperm sonucu incelenir. Bazı çiftlerde yumurtlama tedavisi ve zamanlanmış ilişki yeterliyken bazılarında aşılama bir sonraki basamak olur.
Hasta seçimi kısırlık ve infertilite değerlendirmesi sırasında kadın ve erkeğe ait sonuçların bir arada incelenmesiyle yapılır. Tek bir AMH değeri, tek bir sperm analizi veya yalnızca infertilite süresiyle tedavi kararı verilmez.
Aşılama Hangi Durumlarda Uygun Olmayabilir?
İki tüp kapalıysa sperm ile yumurtanın buluşması beklenemeyeceği için aşılama uygun değildir. Tüpün işlevini bozan hidrosalpenks, hazırlama sonrasında çok az hareketli sperm kalması, ileri endometriozis ve doğal döllenmeyi belirgin biçimde azaltan pelvik hastalıklar da aşılamanın katkısını sınırlar. Bu bulgularda tüp bebek tedavisi daha erken konuşulabilir.
Rahim boşluğunu etkileyen rahim içi polip, miyom veya yapışıklık şüphesinde önce bu bulgunun gebelik planına etkisi incelenir. Her polip veya miyom tedaviden önce işlem gerektirmez; yerleşim, boyut ve rahim boşluğunda oluşturduğu değişiklik kararı etkiler.
Düşük AMH tek başına “aşılama yapılamaz” anlamına gelmez. Ancak ileri yaş, azalmış antral folikül sayısı, uzun infertilite süresi veya ek sperm sorunu varsa başarı ihtimali düşük aşılama denemelerini sürdürmek zaman kaybettirebilir. Böyle bir tabloda tüp bebek tedavisine daha erken geçmenin sağlayabileceği yarar konuşulur.
Aşılama Süreci Nasıl Planlanır?
Aşılama, sperm örneğinin rahim içine bırakıldığı kısa işlemle sınırlı değildir. Önce tedavinin bu çift için uygun olup olmadığı belirlenir. Ardından folikül gelişimi izlenir, yumurtlama zamanı hesaplanır ve işlem günü elde edilen sperm örneği hazırlanır.
Aşılamadan Önce Hangi Testler Yapılır?
Adet düzeni, gebelik ve ameliyat öyküsü, ultrason bulguları, yumurtalık rezervi, tüplerin durumu ve semen analizi incelenir. Tüpler daha önce güvenilir biçimde değerlendirilmemişse rahim filmi olarak bilinen HSG veya uygun başka bir yöntem gündeme gelebilir. Güncel ve yeterli sonuçlar sırf yeni başvuru yapıldığı için tekrarlanmaz. Aşılama kararını veya tedavi güvenliğini değiştirecek eksik incelemeler tamamlanır.
Aşılama Adetin Kaçıncı Günü Yapılır?
Aşılamanın sabit bir adet günü yoktur. Tedavi çoğunlukla adetin ilk günlerinde yapılan başlangıç muayenesiyle planlanır. İşlem günü folikül gelişimine ve yumurtlama zamanına göre belirlenir. Döngünün uzunluğu, kullanılan ilaç ve yumurtalık yanıtı nedeniyle aynı kişinin farklı aylardaki işlem günü bile değişebilir.
Doğal Döngü veya İlaçlı Döngü Nasıl Seçilir?
Doğal döngü, düzenli yumurtlayan bazı hastalarda ve belirli nedenlerde düşünülebilir. Açıklanamayan infertilitede yumurtalık uyarımıyla yapılan aşılama daha sık tercih edilir. Ağızdan kullanılan ilaçlar birçok hastada ilk seçenek olabilir. Gonadotropin iğneleri her hastada bir sonraki adım değildir; birden fazla folikül ve çoğul gebelik riskini artırabildiği için ancak seçilmiş durumlarda düşük doz ve yakın ultrason takibiyle düşünülür. Ağızdan ilaçla yapılan iyi planlanmış denemeler başarısız olduğunda, yaş ve diğer bulgulara göre tüp bebeğe geçmek daha uygun olabilir.
Folikül Takibi ve Yumurtlama Zamanı
Ultrasonla folikül sayısı ve büyüklüğü izlenir. Gerektiğinde yumurtlamayı zamanlamak için çatlatma iğnesi yapılır. Bazı doğal döngülerde kendiliğinden oluşan LH yükselişi takip edilebilir. Aşılama zamanı kullanılan yönteme, ultrason bulgularına ve gerektiğinde hormon sonuçlarına göre belirlenir.
Sperm Hazırlama ve Rahim İçine Uygulama
İşlem günü verilen semen (meni) örneği laboratuvarda yıkama ve ayırma işlemlerinden geçirilir. Hareketli spermler meni sıvısından ve hareketsiz hücrelerin önemli bölümünden ayrılır. Hazırlanan örnek ince ve yumuşak bir kateterle rahim içine bırakılır. İşlem çoğunlukla birkaç dakika sürer ve anestezi gerektirmez.
Aşılama Tedavisi Ne Kadar Sürer?
Adetin ilk günlerindeki başlangıç değerlendirmesinden aşılama işlemine kadar geçen süre çoğunlukla bir ila iki haftadır. Kontrol sayısı ve işlem günü yumurtalık yanıtına göre değişir. Gebelik testi için aşılamadan sonra genellikle 12–14 gün beklenir. Böylece bir tedavi döngüsü, adetin başlangıcından test gününe kadar yaklaşık üç ila dört haftalık bir takvim oluşturabilir.
Aşılama Başarı Şansını Neler Etkiler?
Aşılama için tek bir başarı yüzdesi vermek yanıltıcıdır. Araştırmalarda pozitif gebelik testi, ultrasonla görülen klinik gebelik ve canlı doğum gibi farklı sonuçlar kullanılır. Hastaların yaşı, infertilite nedeni, sperm özellikleri ve uygulanan ilaç protokolü değiştiği için bir merkezde bildirilen oran başka bir çiftin sonucunu doğrudan göstermez.
Kadının yaşı, tüplerin durumu, infertilitenin süresi, yumurtalık yanıtı ve hazırlama sonrasında elde edilen hareketli sperm miktarı kişisel beklentiyi etkiler. Birden fazla folikül gebelik olasılığını yükseltebilse de ikiz ve daha yüksek çoğul gebelik riskini artırır. Tedavi değerlendirilirken pozitif test kadar canlı doğuma ulaşma olasılığı ve çoğul gebelik riski de dikkate alınır.
Aşılama Kaç Kez Denenir?
Uygun bulunan açıklanamayan infertilite çiftlerinde çoğu zaman üç veya dört iyi planlanmış döngü sonunda tedavi yeniden gözden geçirilir. Bu sayı herkese tamamlatılması gereken sabit bir hedef değildir. Kadının yaşı, yumurtalık rezervi, sperm sonucu, infertilite süresi veya ilk döngülerde alınan yanıt nedeniyle tüp bebeğe daha erken geçilebilir. Yaşı daha genç, tüpleri açık ve sperm sonucu uygun bazı çiftlerde ise kaç deneme yapılacağı önceki döngülerde alınan yanıta göre yeniden planlanabilir.
Başarısız Bir Döngü Sonraki Planı Nasıl Değiştirir?
Gebelik oluşmadığında yalnızca test sonucuna bakılmaz. Gelişen folikül sayısı, rahim iç tabakası, kullanılan ilaç dozu, zamanlama ve hazırlama sonrası sperm sonucu yeniden incelenir. Beklenen yumurtalık yanıtı veya sperm verisi elde edilmediyse sonraki döngü aynı biçimde tekrarlanmaz. Her denemeden sonra ilaç dozu, takip planı ve aşılama ile devam etmenin uygunluğu yeniden kararlaştırılır.
İşlem Günü ve Sonrasında Hastayı Ne Bekler?
İşlem günü verilen sperm örneğinin hazırlanması, rahim içine uygulamadan daha uzun sürebilir. Kateter uygulaması sırasında kısa süreli baskı, hafif kramp veya az miktarda lekelenme görülebilir. Çoğu hasta aynı gün günlük yaşamına dönebilir.
İşlemden sonra günlerce yatmak, bacakları yukarı kaldırmak veya işe ara vermek gebelik olasılığını artırmaz. Aşılama sonrası gebelik testi çoğunlukla işlemden 12–14 gün sonra planlanır. Çatlatma iğnesi kullanılmışsa daha erken yapılan test, ilaçtaki hCG nedeniyle yanıltıcı biçimde pozitif çıkabilir.
Test pozitif olduğunda gebeliğin rahim içinde yerleştiğini ve beklenen biçimde ilerlediğini görmek için uygun zamanda ultrason kontrolü planlanır. Test negatifse yeni bir döngüye geçmeden önce o ayın folikül gelişimi, sperm hazırlama sonucu ve kullanılan tedavi yeniden incelenir.
Aşılama Döngüsü Hangi Durumlarda İptal Edilebilir?
Yumurtalıkların beklenenden fazla yanıt vermesi, güvenli sınırın üzerinde olgun folikül gelişmesi veya aşırı uyarılma riski oluşması durumunda çatlatma iğnesi ve aşılama iptal edilebilir. Yeterli folikül gelişmemesi, erken yumurtlama veya işlem günü sperm örneğinin beklenen düzeyde olmaması da planın yeniden ele alınmasını gerektirebilir.
Döngünün iptal edilmesi tedavinin kötü yönetildiği anlamına gelmez. Özellikle birden fazla olgun folikül geliştiğinde iptal kararı, ikiz veya daha yüksek çoğul gebelik riskini azaltmayı amaçlayan bir güvenlik önlemidir.
Aşılama Tedavisinin Riskleri Nelerdir?
Rahim içine uygulamaya bağlı ciddi enfeksiyon seyrektir. Kısa süreli kramp ve hafif lekelenme daha sık görülebilir. Çoğul gebelik riskini kateterle yapılan işlemin kendisi değil, aynı döngüde birden fazla olgun folikül gelişmesi yükseltir.
Yumurtalıkların aşırı uyarılması ağızdan kullanılan ilaçlarla daha seyrek, gonadotropin adı verilen iğnelerle daha belirgin bir risk olabilir. Bu nedenle folikül sayısı takip edilir ve güvenli bulunmayan döngü sürdürülmez. Şiddetlenen karın ağrısı, hızla artan şişkinlik, nefes darlığı, yoğun kanama veya ateş gelişirse planlanan kontrol günü beklenmemelidir.
Aşılama mı Tüp Bebek mi?
Aşılamada yumurta toplanmaz ve embriyo laboratuvarda izlenmez. Hazırlanan sperm rahim içine bırakılır; döllenme ve erken embriyo gelişimi vücut içinde gerçekleşir. Tüp bebekte ise yumurtalar toplanır, döllenme laboratuvarda gerçekleştirilir ve gelişen embriyo rahme transfer edilir.
Tüplerin kapalı olması, hazırlama sonrasında çok düşük hareketli sperm elde edilmesi, ileri yaş, uzun infertilite süresi veya önceki tedavilerden yeterli yanıt alınamaması tüp bebeğin daha erken gündeme gelmesine neden olabilir. Tüpler açık, sperm sonucu aşılama için elverişli ve zaman açısından beklemek uygun görünüyorsa aşılama daha düşük girişim yüküyle ilk basamakta değerlendirilebilir.
İlk Görüşmede Neler Değerlendirilir?
Kayseri’deki ilk görüşmede çiftin ne kadar süredir gebelik planladığını, daha önce gebelik oluşup oluşmadığını, adet düzenini, ameliyatları, bilinen hastalıkları ve önceki tedavileri değerlendiririm. Sperm analizleri, hormon sonuçları, ultrason raporları ve rahim filmi görüntülerini getirmeniz aynı testlerin gereksiz tekrarını azaltabilir.
Görüşmede aşılamanın uygun olup olmadığı, doğal veya ilaçlı döngü seçimi, beklenen kontrol günleri, çoğul gebelik riski ve hangi bulguda tedavi basamağının değişeceği konuşulur. Tedaviye başlanırsa kaç deneme planlandığı ve hangi durumda aşılama yerine başka bir basamağa geçileceği baştan belirlenir.
Aşılama Tedavisi Hakkında Merak Edilenler
Aşılama için herkes açısından geçerli kesin bir üst yaş sınırı yoktur. Ancak yaş ilerledikçe yumurta kalitesi ve canlı doğuma ulaşma olasılığı azalabilir. Yaş, yumurtalık rezervi, infertilite süresi ve sperm sonucu nedeniyle zaman önemliyse tüp bebek tedavisi daha erken gündeme gelebilir.
Standart aşılama işleminde anestezi kullanılmadığı için çoğu hastanın aç gelmesi gerekmez. İşlem günü için farklı bir hazırlık talimatı verildiyse buna uyulmalıdır.
Sperm örneği çoğunlukla işlem günü laboratuvarın bildirdiği koşullarda verilir. Evden örnek kabul edilip edilmediği, kullanılacak kap ve laboratuvara ulaşma süresi laboratuvarın çalışma düzenine göre değişir. Cinsel perhiz süresi de önceki sperm sonuçlarına göre belirlenebileceği için laboratuvarın verdiği talimat esas alınmalıdır.
Çoğu döngüde işlem sonrasında cinsel ilişkiyi yasaklayan genel bir kural yoktur. Fazla sayıda folikül gelişmişse, ağrı varsa veya döngü güvenlik nedeniyle iptal edilmişse korunmasız ilişki önerilmeyebilir. Kişisel talimat takip bulgularına göre verilir.
Progesteron desteği her aşılama döngüsünde zorunlu değildir. Kullanılan ilaçlar, yumurtlama biçimi ve takip bulguları bu kararı değiştirebilir. Progesteron reçete edilmişse belirtilen zamanda başlanmalı; ilaç hekim önerisi olmadan başlanmamalı veya bırakılmamalıdır.
İşlem sorunsuz tamamlandıysa yolculuğu yasaklayan genel bir kural yoktur. Günlük yaşama dönülebilir. Belirgin ağrı, aşırı yumurtalık yanıtı veya özel takip gerektiren başka bir durum varsa yolculuk planı verilen talimata göre düzenlenmelidir.
Maliyet doğal veya ilaçlı döngü seçimine, kullanılan ilaçlara, ultrason kontrol sayısına, sperm hazırlama işlemine ve güncellenmesi gereken testlere göre değişir. Net plan ve ücret bilgisi mevcut sonuçlar değerlendirildikten sonra verilebilir.
Randevuya Gelirken Hangi Sonuçları Getirebilirsiniz?
Varsa önceki sperm analizlerini, rahim filmi raporu ve görüntülerini, hormon sonuçlarını, ultrason raporlarını ve daha önce uygulanan infertilite tedavilerine ait belgeleri getirebilirsiniz. Sonuçlar eski olsa bile incelemek yararlı olabilir; hangilerinin güncellenmesi gerektiği mevcut bulgulara göre belirlenir.
Bu sayfa genel tıbbi bilgilendirme amacı taşır. Kişisel tedavi kararı muayene bulguları ve çifte ait güncel sonuçlarla verilir.