Endometriozis ve Çikolata Kisti
Endometriozis, rahim iç tabakasına benzer dokunun rahim dışında yerleşmesiyle gelişen kronik bir hastalıktır. Hastalık yumurtalıkta kist oluşturduğunda buna endometrioma, halk arasında ise çikolata kisti denir. Her çikolata kisti endometriozisle ilişkilidir; ancak her endometriozis hastasında yumurtalık kisti bulunmaz.
Şiddetli adet sancısı, cinsel ilişkide ağrı, uzun süren kasık ağrısı, adet döneminde dışkılama veya idrar yaparken ağrı ve gebe kalma güçlüğü en sık başvuru nedenleridir. Bazı hastalarda belirgin yakınma olmadan ultrason sırasında çikolata kisti görülebilir.
Kayseri’de ilk görüşmede kistin boyutundan önce ağrının yaşamı ne kadar etkilediğini, gebelik isteğini, yumurtalık rezervini, ultrason görünümünü, önceki ameliyatları ve derin endometriozis olasılığını incelerim. Amaç gereksiz cerrahiden kaçınırken gerekli tedaviyi geciktirmemektir.
Endometriozis ile Çikolata Kisti Aynı Şey midir?
Endometriozis yumurtalıkları, tüpleri, karın zarını, rahmin arkasındaki bağları, bağırsakları ve mesaneyi etkileyebilir. Çikolata kisti ise hastalığın yumurtalıkta oluşturduğu kistik yapıdır.
Kistin içindeki eski kan koyu kahverengi bir görünüm aldığı için bu ad kullanılır. Çikolata kisti beslenme, enfeksiyon veya cinsel yolla bulaşan bir hastalıkla ilişkili değildir.
Endometriozis Kanser midir?
Endometriozis kanser değildir. Bazı yumurtalık kanseri türleriyle ilişkili küçük bir risk artışı bildirilse de bireysel mutlak risk düşüktür. Menopoz sonrasında ortaya çıkan, hızla büyüyen veya ultrasonda tipik görünmeyen kistler ayrıca değerlendirilmelidir.
Hangi Şikâyetler Endometriozisi Düşündürür?
- Günlük yaşamı, işi veya okulu aksatan şiddetli adet sancısı
- Adet öncesinde başlayıp bel, kasık veya bacağa yayılan ağrı
- Derin cinsel ilişki sırasında ya da sonrasında ağrı
- Adet dışında devam eden kronik pelvik ağrı
- Özellikle adet döneminde dışkılama veya idrar yaparken ağrı
- Özellikle adet döneminde idrarda, dışkıda veya makattan kan görülmesi
- Adet döneminde bağırsak yakınmalarının belirginleşmesi
- Gebe kalma güçlüğü
Bu belirtiler endometriozise özgü değildir. Bağırsak, idrar yolları, adenomyozis ve pelvik taban sorunları benzer yakınmalara yol açabilir.
Belirtilerin şiddeti hastalığın yaygınlığıyla her zaman paralel değildir. Sınırlı hastalık yoğun ağrıya neden olabilirken yaygın endometriozis daha az belirti verebilir.
Şiddetli Adet Ağrısı Normal Kabul Edilmemelidir
Ağrı kesiciye rağmen günlük yaşamı durduran, kusma veya bayılma hissi oluşturan ya da giderek artan regl ağrısı araştırılmalıdır. Ağrının jinekolojik nedenlerini ayırmak için jinekolojik muayene ve ultrason kullanılır.
Endometriozis Tanısı Nasıl Konur?
Tanı bir kan testi veya kistin ultrason görüntüsüyle sınırlandırılamaz. Ağrının adet döngüsüyle ilişkisi, cinsel ilişki, bağırsak ve idrar yakınmaları, gebelik planı, daha önce kullanılan ilaçlar ve geçirilmiş ameliyatlar ayrıntılı olarak konuşulur.
Öykü, muayene ve görüntüleme endometriozisi düşündürüyorsa klinik tanı konabilir. Tedaviye başlamak için her hastada ameliyatla doğrulama şart değildir. Cerrahi tanı ve tedavi seçeneği; belirtiler, görüntüleme sonucu, gebelik hedefi ve hastanın tercihi üzerinden konuşulur.
Muayene ve Vajinal Ultrason
Muayenede ağrılı alanlar, rahmin hareketi ve yumurtalıklar incelenir. Vajinal ultrason çikolata kistini, bazı derin endometriozis odaklarını, yapışıklık işaretlerini ve eşlik eden başka jinekolojik hastalıkları gösterebilir.
Ultrasonun normal olması yüzeysel endometriozisi dışlamaz. Şikâyetlerle görüntüleme sonucu uyuşmuyorsa araştırma sona erdirilmez.
Endometriozis Evresi Tedaviyi Belirler mi?
Endometriozis cerrahi bulgulara göre evrelendirilebilir; ancak evre ağrının şiddetini, gebelik olasılığını veya uygulanacak tedaviyi doğrudan göstermez. Hastanın yakınmaları, organ tutulumu, yaşı, yumurtalık rezervi, gebelik hedefi ve önceki tedavileri kararın temelini oluşturur.
MR, CA 125 ve Laparoskopinin Yeri
Manyetik Rezonans Görüntüleme
MR her hastada ilk inceleme değildir ve endometriozis tanısı için rutin olarak kullanılmaz. Bağırsak, mesane veya idrar kanalını etkileyen derin endometriozis şüphesinde ve cerrahi öncesinde hastalığın yaygınlığını haritalamak gerektiğinde uzman vajinal ultrason veya pelvis MR'ı planlanabilir. Görüntülemenin endometriozis konusunda deneyimli bir hekim tarafından yapılması organ tutulumunun daha doğru gösterilmesini sağlar.
CA 125 Testi
CA 125 endometriozis tanısı koyan veya hastalığın evresini güvenilir biçimde gösteren bir test değildir. Adet dönemi, endometriozis, enfeksiyon ve başka iyi huylu durumlarda yükselebilir. Kistin iyi ya da kötü huylu olduğuna CA 125 sonucu üzerinden karar verilmez.
Laparoskopi Her Hastada Gerekir mi?
Hayır. Belirtiler ve görüntüleme bulguları tedavi planı için yeterliyse sırf tanıyı doğrulamak amacıyla her hastaya ameliyat yapılmaz. Ultrason veya MR normal olsa bile şikâyetler sürüyor, başka nedenlerle açıklanamıyor ve cerrahi bulgu tedavi kararını değiştirecekse laparoskopi gündeme gelebilir.
Ameliyat kararı ağrı, gebelik hedefi, önceki tedaviler, görüntüleme bulguları, beklenen yarar ve yumurtalık dokusu ile diğer organlara ait riskler üzerinden verilir.
Endometriozis Tedavisini Nasıl Planlarım?
Endometriozis için herkese uygulanan tek bir tedavi yoktur. Tedavinin amacı ağrıyı azaltmak, günlük yaşamı korumak, organ tutulumunu yönetmek ve gebelik hedefini gereksiz gecikmeden planlamaktır.
Ağrı Ön Plandaysa
Uygun ağrı kesiciler, kombine hormonal ilaçlar veya progestin içeren tedaviler kullanılabilir. İlk seçeneklere yeterli yanıt alınamadığında seçilmiş hastalarda GnRH agonisti ya da antagonisti gibi daha güçlü hormon baskılayıcı tedaviler gündeme gelebilir. Bu ilaçlar hastalığı tamamen ortadan kaldırmaz; ağrıyı ve hormonlara bağlı belirtileri kontrol etmeyi amaçlar.
Yakın Zamanda Gebelik İsteniyorsa
Hormon baskılayıcı tedaviler doğal gebelik olasılığını artırmak amacıyla kullanılmaz ve tedavi sırasında gebelik hedeflenmez. Yaş, yumurtalık rezervi, tüpler, sperm sonucu, ağrı ve gebelik deneme süresi; doğal deneme, cerrahi veya yardımcı üreme seçenekleri arasındaki seçimi belirler.
İzlem Yeterliyse
Tipik görünümlü, belirgin şikâyet oluşturmayan ve kuşkulu özellik taşımayan bazı endometriomalar ultrasonla takip edilebilir. Takip aralığı yaşa, kistin görünümüne, boyut değişimine, yakınmalara ve gebelik planına göre belirlenir.
Çikolata Kisti Ne Zaman Ameliyat Edilir?
Ameliyat için herkese uygulanabilecek tek bir santimetre sınırı yoktur. “Dört santimetreyi geçtiyse mutlaka alınır” biçimindeki sabit kural doğru değildir.
İlaçla kontrol edilemeyen ağrı, tipik olmayan görüntü, hızlı büyüme, akut komplikasyon şüphesi, organları etkileyen derin endometriozis, tanısal belirsizlik veya yumurta toplama sırasında foliküllere ulaşmayı güçleştiren bir kist cerrahiyi gündeme getirebilir.
Cerrahi kararında kistin boyutunun yanında yaş, yumurtalık rezervi, tek ya da çift taraflı oluşu, önceki kist ameliyatları ve gebelik hedefi dikkate alınır.
Çikolata Kisti İlaçla Geçer mi?
Hormonal tedaviler ağrıyı azaltabilir ve hastalığın etkinliğini baskılayabilir; fakat mevcut endometriomayı güvenilir biçimde tamamen yok etmez. Kistin kaybolmaması ameliyatın zorunlu olduğu anlamına gelmez.
Endometriozis Gebeliği Etkiler mi?
Endometriozis yumurtalık rezervini, tüplerin hareketini, pelvis içindeki yapışıklıkları ve yumurta ile spermin buluşmasını etkileyebilir. Buna rağmen endometriozis veya çikolata kisti olan birçok kadın doğal yolla gebe kalabilir.
Gebelik planında hastalığın evresinden daha fazlasını incelerim. Kadının yaşı, AMH ve ultrasonla yumurtalık rezervi, tüplerin durumu, sperm sonucu, ağrı ve ne kadar süredir gebelik denendiği dikkate alınır. Gebelik gecikiyorsa kısırlık ve infertilite nedenleri kadın ve erkekte araştırılır.
Gebelik İsteyen Hastada Cerrahi Ne Zaman Düşünülür?
Cerrahi seçilmiş hastalarda ağrıyı azaltmak, anatomiyi düzeltmek veya doğal gebelik olasılığını desteklemek amacıyla düşünülebilir. Endometrioma ameliyatı yumurtalık rezervini azaltabileceği için yaş, kistin tek veya çift taraflı olması, önceki ameliyatlar, tüpler, sperm sonucu ve tüp bebeğe geçiş zamanı hesaba katılır. Kistin varlığı ameliyat için yeterli değildir.
Endometriozis Düşüğe Neden Olur mu?
Endometriozis bazı gebelik riskleriyle ilişkili olabilir; ancak yaşanan her düşük doğrudan endometriozise bağlanmaz. Tekrarlayan kayıplarda kromozomal nedenler, rahim yapısı ve diğer olasılıklar ayrıca araştırılmalıdır.
Çikolata Kisti Ameliyatında Amaç Nedir?
Cerrahi gerektiğinde çoğu hastada kapalı yöntem olarak bilinen laparoskopi tercih edilir. Amaç kistin içeriğini boşaltmanın ötesinde ağrıyı ve tekrarlama riskini azaltırken sağlam yumurtalık dokusunu mümkün olduğunca korumaktır.
Kisti boşaltmak veya duvarını yakmak, yeniden oluşma ve ağrının devam etmesi açısından yetersiz kalabilir. Uygun hastalarda kist duvarının çıkarılması, boşaltma ve koagülasyona göre ağrı ile tekrarlama riskini daha fazla azaltır. İki taraflı kist, düşük yumurtalık rezervi veya tekrarlayan ameliyat gibi durumlarda yumurtalık dokusunu korumayı amaçlayan ablasyon teknikleri seçilmiş hastalarda düşünülebilir.
Derin Endometriozis Varsa
Bağırsak, mesane veya idrar kanalını etkileyen derin endometriozis ayrıntılı görüntüleme ve cerrahi planlama gerektirir. Yumurtalıktaki kisti çıkarmak ağrının veya organla ilişkili yakınmaların kaynağını çözmeyebilir. Organ tutulumuna göre genel cerrahi veya üroloji gibi farklı branşlarla çalışmak gerekebilir.
Ameliyat Yumurtalık Rezervini Etkiler mi?
Evet. Hem endometriomanın kendisi hem de yumurtalık cerrahisi rezervi etkileyebilir. Ameliyat sırasında sağlam yumurtalık dokusu kaybedilebilir; bu risk iki taraflı kistlerde, tekrarlayan ameliyatlarda, düşük rezervde ve ileri yaşta daha önemlidir.
Bu nedenle ameliyat öncesinde gebelik hedefini ve yumurtalık rezervini konuşurum. Seçilmiş hastalarda yumurta veya embriyo dondurma seçeneği gündeme gelebilir; ancak her endometriozis hastasına rutin olarak doğurganlık koruma işlemi gerekmez.
Tüp Bebek Öncesinde Çikolata Kisti Alınmalı mı?
Tüp bebek başarısını artırmak amacıyla her endometriomayı ameliyat etmek doğru değildir. Rutin cerrahinin canlı doğum oranını artırdığı gösterilmemiştir ve ameliyat yumurtalık rezerviyle elde edilebilecek yumurta sayısını azaltabilir.
Şiddetli ağrı, kötü huylu kist şüphesi, foliküllere ulaşmanın güçleşmesi veya yumurta toplama sırasında özel bir risk bulunması hâlinde cerrahi ayrıca düşünülür. Diğer hastalarda doğrudan tüp bebek tedavisi planına geçmek daha uygun olabilir.
Endometriozis Ameliyattan Sonra Tekrarlar mı?
Endometriozis kronik bir hastalıktır. Cerrahi sonrasında ağrı veya kist yeniden gelişebilir. Yakın zamanda gebelik planlamayan ve hormonal tedavi kullanmasına engel bulunmayan hastalarda ameliyat sonrası uzun süreli baskılama tedavisi tekrar riskini azaltmak için değerlendirilebilir.
Yakın zamanda gebelik isteyen hastada ise hormon tedavisiyle beklemek yerine yaş, rezerv ve doğal gebelik olasılığına göre gebelik planı oluşturulur.
Takipte Neleri İzlerim?
Takipte kistin çapı, ultrason görünümü, ağrının seyri, günlük yaşama etkisi, ilaç yan etkileri, gebelik planı ve yumurtalık rezervi izlenir. Ultrasonda görülen her yumurtalık kisti endometrioma değildir. İç yapı ve önceki görüntülere göre değişim, takip veya ameliyat kararını değiştirir.
Hangi Belirtilerde Beklenmemelidir?
Ani başlayan çok şiddetli tek taraflı kasık ağrısı, bayılma hissi, ateş, sürekli kusma veya karında hızla artan hassasiyet gelişirse kist kanaması, yırtılma, yumurtalık torsiyonu ve başka acil nedenler açısından gecikmeden sağlık kuruluşuna başvurulmalıdır.
Kayseri’de İlk Muayenede Neler İncelenir?
İlk görüşmede ağrının ne zaman başladığını, adetle ilişkisini, cinsel ilişki ve bağırsak yakınmalarını, gebelik hedefini, ailede endometriozis öyküsü bulunup bulunmadığını ve daha önce alınan tedavileri konuşurum. Vajinal ultrasonla yumurtalıkları ve pelviste görülebilen bulguları incelerim; MR veya ek testleri tedavi kararını değiştirecekse isterim. Adet günleriyle ağrı, bağırsak, idrar ve ilişki yakınmalarının kaydedildiği kısa bir belirti günlüğü şikâyetlerin döngüyle ilişkisini göstermeye yardımcı olabilir.
Muayeneye önceki ultrason ve MR görüntülerini, ameliyat notlarını, patoloji sonuçlarını, AMH testlerini ve kullandığınız ilaçları getirmeniz yararlı olur. Görüşmenin sonunda izlem, ilaç tedavisi, gebelik planı veya cerrahi seçeneklerinden hangisinin neden uygun olduğunu açık biçimde konuşuruz.
Endometriozis ve Çikolata Kisti Hakkında Merak Edilenler
Endometriozisin tek bir nedeni gösterilememiştir. Genetik yatkınlık, bağışıklık sistemi, hormonlar ve adet kanının tüplerden karın içine geri akması gibi mekanizmaların rol oynadığı düşünülür. Hastalığın oluşması kişinin yaptığı bir hata veya belirli bir yiyecekle açıklanamaz.
Endometriozis daha çok ağrılı adet, kronik kasık ağrısı ve cinsel ilişkide ağrıyla ilişkilidir. Bazı hastalarda yoğun kanama veya adet düzeninde değişiklik görülebilir; ancak düzensizliğin hormon sorunları, gebelik, polip, miyom ve başka nedenleri de araştırılmalıdır.
Özellikle adet döneminde artan karında şişkinlik, gaz, kabızlık, ishal veya dışkılama sırasında ağrı görülebilir. Bu yakınmalar endometriozise özgü değildir. Bağırsak hastalıkları ve beslenmeyle ilişkili nedenler de gerektiğinde değerlendirilir.
Endometriomanın yırtılması sık değildir ancak geliştiğinde ani ve şiddetli karın ya da kasık ağrısına yol açabilir. Bayılma hissi, sürekli kusma, ateş veya giderek artan hassasiyet eşlik ediyorsa planlı randevu beklenmeden acil değerlendirme gerekir.
Hayır. Gebelik sırasında hormon değişiklikleri bazı hastalarda ağrıyı geçici olarak azaltabilir; ancak gebelik endometriozisi tedavi eden veya tekrarlamasını engelleyen bir yöntem değildir. Hastalığı baskılamak amacıyla gebelik önerilmez.
Hormon düzeylerinin azalmasıyla yakınmalar çoğu hastada hafifleyebilir; fakat endometriozis her zaman tamamen kaybolmaz. Menopoz sonrasında yeni başlayan ağrı, büyüyen kist veya tipik olmayan ultrason görünümü ayrıca değerlendirilmelidir.
Endometriozis kronik bir hastalık olduğu için herkese uyan sabit bir tedavi süresi yoktur. İlaç tedavisinin süresi yakınmalara, yan etkilere ve gebelik planına göre belirlenir. Cerrahi yapılmış olsa bile ağrı, kist ve gebelik hedefi açısından takip devam edebilir.
Belirli bir besin, bitkisel ürün veya takviyenin endometriozisi ortadan kaldırdığı gösterilmemiştir. Dengeli beslenme, uyku ve hareket genel sağlığı destekleyebilir; ancak reçeteli tedavinin veya gerekli cerrahinin yerine geçmez. Bitkisel ürünler kullanılan ilaçlarla etkileşebileceği için hekime bildirilmelidir.
Toplam maliyet değerlendirme ve ultrason kapsamına, ek görüntüleme gereksinimine, kullanılacak ilaçlara ve cerrahi gerekiyorsa ameliyatın kapsamı, hastane, anestezi ve patoloji hizmetlerine göre değişir. Ücret bilgisi alınırken muayene, kontroller, tetkikler ve ameliyat sonrası izlemin hangi bölümlerinin kapsama dahil olduğu netleştirilmelidir.
Tedavi Planı Ne Zaman Değişir?
Ağrının belirgin artması, yeni bağırsak veya idrar yakınmaları gelişmesi, kullanılan ilacın yan etki oluşturması, kistin büyümesi ya da ultrason görünümünün değişmesi mevcut planın değiştirilmesini gerektirebilir.
Gebelik isteğinin başlaması, doğal deneme süresinin uzaması, yumurtalık rezervinde değişiklik veya tüp bebek planının gündeme gelmesi de izlem, ilaç ve cerrahi seçenekleri arasındaki dengeyi değiştirir. Endometriozis kronik olduğu için plan, hedefler ve bulgular değiştikçe yeniden belirlenir.