Cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlar (CYBE); vajinal, anal veya oral cinsel temas sırasında bulaşabilen bakteri, virüs ve parazitlerin neden olduğu enfeksiyonlardır. Günlük kullanımda “cinsel yolla bulaşan hastalıklar” denilse de enfeksiyon terimi daha kapsayıcıdır; çünkü kişi herhangi bir hastalık belirtisi göstermeden de enfeksiyonu taşıyabilir ve bulaştırabilir.
Klamidya, gonore (bel soğukluğu), frengi ve trikomoniyazis uygun tedaviyle iyileştirilebilen enfeksiyonlardır. HPV, genital herpes, HIV ve hepatit B gibi viral enfeksiyonlarda ise yaklaşım farklıdır; bazıları bağışıklık sistemi tarafından baskılanabilir, bazıları ilaçlarla kontrol altında tutulabilir veya aşıyla önlenebilir.
Cinsel yolla bulaşan enfeksiyonların önemli bir bölümü belirti vermez. Bu nedenle kişinin veya partnerinin kendisini sağlıklı hissetmesi enfeksiyon bulunmadığını göstermez. Riskli temas, yeni partner veya başka bir risk faktörü varsa belirtileri beklemek yerine uygun testlerin planlanması daha güvenilir bir yaklaşımdır.
Cinsel yolla bulaşan hastalıklar nelerdir?
Cinsel temasla bulaşabilen çok sayıda enfeksiyon bulunur. En sık karşılaşılan ve klinik açıdan önemli olanlar arasında şunlar yer alır:
- Klamidya
- Gonore (bel soğukluğu)
- Frengi (sifiliz)
- Trikomoniyazis
- Genital herpes (HSV)
- Human papilloma virüsü (HPV)
- HIV enfeksiyonu
- Hepatit B
Vajinal mantar ve bakteriyel vajinozis cinsel aktiviteyle ilişkili koşullardan etkilenebilse de klasik anlamda cinsel yolla bulaşan enfeksiyon olarak değerlendirilmez. Bu nedenle akıntı veya kaşıntı bulunan herkeste CYBE olduğu düşünülmemelidir.
Cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlar nasıl bulaşır?
Bulaşma yolu enfeksiyonun türüne göre değişir. Bazı mikroorganizmalar meni, vajinal salgı veya kan gibi vücut sıvılarıyla bulaşırken bazıları enfekte cilt veya yara bölgesiyle doğrudan temas sonucunda geçebilir.
Başlıca bulaşma yolları vajinal, anal ve oral cinsel temas; genital bölgedeki enfekte cilt veya yaralarla temas; ortak enjektör veya enfekte kanla temas ve bazı enfeksiyonlarda gebelik, doğum veya emzirme sırasında anneden bebeğe geçiştir.
HPV, herpes ve frengi gibi bazı enfeksiyonlar kondomun kapatmadığı cilt bölgelerinden de bulaşabilir. HIV ve hepatit B ise kan ve bazı vücut sıvılarıyla bulaşabilen enfeksiyonlardır.
Cinsel yolla bulaşan hastalıkların belirtileri nelerdir?
Belirtiler enfeksiyonun türüne göre değişir ve bazı kişilerde hiç belirti görülmeyebilir.
- Normalden farklı vajinal akıntı
- Kötü kokulu akıntı
- İdrar yaparken yanma veya ağrı
- Genital bölgede yara, kabarcık veya siğil
- Genital bölgede kaşıntı veya tahriş
- Kasık veya alt karın ağrısı
- Cinsel ilişki sırasında ağrı
- İlişki sonrası kanama
- Adetler arasında kanama
- Kasık lenf bezlerinde şişlik
Bu belirtiler CYBE’ye özgü değildir. Örneğin vajinal akıntı ve kaşıntı mantar, bakteriyel vajinozis, tahriş veya hormonal değişikliklerden de kaynaklanabilir. Tanı yalnız belirtilerin görünümüne göre konulmamalıdır.
Klamidya belirtileri nelerdir?
Klamidya özellikle kadınlarda hiçbir belirti oluşturmadan bulunabilir. Belirti geliştiğinde vajinal akıntı, idrar yaparken yanma, ilişki sırasında ağrı, adet dışı kanama veya alt karın ağrısı görülebilir.
Tedavi edilmediğinde enfeksiyon rahim ağzından üst genital sisteme yayılarak pelvik inflamatuar hastalığa yol açabilir. Bunun sonucunda tüplerde hasar, dış gebelik ve ileride gebe kalmada güçlük riski artabilir.
Tanıda çoğunlukla vajinal, rahim ağzı veya idrar örneğinden yapılan nükleik asit amplifikasyon testleri kullanılır.
Gonore (bel soğukluğu) belirtileri nelerdir?
Gonore de kadınlarda belirtisiz seyredebilir. Vajinal akıntıda artış, idrar yaparken yanma, ara kanama, ilişki sonrası kanama ve alt karın ağrısı görülebilir.
Gonore yalnız genital bölgeyi etkilemez. Temas bölgesine bağlı olarak boğaz veya rektumda da enfeksiyon gelişebilir. Bu nedenle test örneğinin nereden alınacağı temasın türüne göre belirlenir.
Antibiyotik direnci gonore tedavisinde önemli bir sorundur. Bu nedenle kişinin kendi kendine veya daha önce kullandığı bir antibiyotiği tekrar başlaması uygun değildir.
Frengi (sifiliz) belirtileri nelerdir?
Frengi farklı evrelerde farklı belirtiler oluşturabilir. İlk dönemde enfeksiyonun vücuda girdiği bölgede çoğunlukla ağrısız bir yara gelişebilir. Yara kendiliğinden iyileşse bile enfeksiyon vücutta devam edebilir.
Daha sonraki dönemde vücutta döküntü, lenf bezlerinde büyüme ve sistemik belirtiler ortaya çıkabilir. Ardından uzun süre belirti bulunmayan latent dönem gelişebilir.
Frengi tanısında kan testleri kullanılır. Gebelik sırasında tedavi edilmeyen frengi bebeğe geçebileceği için gebelikte tarama özellikle önemlidir.
Trikomoniyazis belirtileri nelerdir?
Trikomoniyazis, Trichomonas vaginalis adlı parazitin neden olduğu bir enfeksiyondur. Birçok kişide belirti bulunmayabilir.
Belirti geliştiğinde sarı-yeşil veya kötü kokulu vajinal akıntı, kaşıntı, yanma, genital tahriş ve idrar yaparken rahatsızlık görülebilir. Akıntının görünümü tek başına tanı koydurmaz ve laboratuvar testi gerekebilir.
Yeniden bulaşmayı önlemek için kişinin tedavisinin yanında partner değerlendirmesi ve tedavisi de önemlidir.
Genital herpes belirtileri nelerdir?
Genital herpes HSV-1 veya HSV-2 ile oluşabilir. Bazı kişilerde enfeksiyon hiçbir zaman belirgin yara oluşturmazken bazı kişilerde ağrılı küçük kabarcıklar ve yaralar gelişir.
İlk atakta ateş, halsizlik, kas ağrısı veya lenf bezlerinde şişme görülebilir. Virüs vücutta kaldığı için daha sonraki dönemlerde tekrarlayan ataklar oluşabilir.
Aktif yara veya kabarcık bulunduğunda lezyondan alınan örnekle moleküler test yapılması tanıda değerlidir. Her belirtisiz kişiye rutin herpes kan testi yapılması gerekli değildir.
HPV belirtileri nelerdir?
HPV enfeksiyonlarının büyük bölümü belirti oluşturmaz. Bazı düşük riskli HPV tipleri genital siğillere, bazı yüksek riskli tipler ise rahim ağzı hücrelerinde zaman içinde kanser öncüsü değişikliklere neden olabilir.
Genital siğil bulunmaması yüksek riskli HPV taşınmadığını göstermez. HPV’nin bulaşma şekli, siğillere neden olan tipler ve rahim ağzı açısından taşıdığı risk HPV enfeksiyonu kapsamında ayrıca değerlendirilir.
HIV ve hepatit B cinsel yolla bulaşır mı?
Evet. HIV ve hepatit B korunmasız cinsel temasla bulaşabilen viral enfeksiyonlardır. Aynı zamanda enfekte kanla temas ve ortak enjeksiyon ekipmanı kullanımıyla da bulaşabilirler.
HIV tedavisinde kullanılan antiretroviral ilaçlarla virüs uzun süre etkili biçimde baskılanabilir. Hepatit B ise bazı kişilerde kronik enfeksiyona dönüşebilir ve uzun dönemde karaciğer hastalığına yol açabilir.
Hepatit B’ye karşı etkili aşı bulunmaktadır. HIV için koruyucu aşı bulunmamakla birlikte risk durumuna göre temas öncesi veya temas sonrası ilaçla korunma yöntemleri kullanılabilir.
Riskli cinsel ilişki sonrası ne yapılmalıdır?
Kondom kullanılmaması, kondomun yırtılması, partnerde bilinen veya şüphelenilen bir enfeksiyon bulunması ya da cinsel saldırı gibi durumlarda değerlendirme geciktirilmemelidir.
Özellikle HIV açısından anlamlı bir temas olasılığı varsa temas sonrası profilaksi (PEP) için beklenmemelidir. PEP mümkün olan en kısa sürede ve en geç temastan sonraki 72 saat içinde başlanması gereken acil bir korunma yöntemidir.
Hepatit B açısından kişinin aşı durumu ve temasın özellikleri değerlendirilir. Aşısız veya eksik aşılı kişilerde aşı ve bazı durumlarda hepatit B immünoglobulini gerekebilir.
Gebelik olasılığı bulunan korunmasız vajinal temaslarda acil kontrasepsiyon gereksinimi de ayrıca değerlendirilmelidir.
Vajinayı yıkamak, antiseptik kullanmak veya idrar yapmak cinsel yolla bulaşan enfeksiyonları önlemez. Cinsel saldırı sonrasında vajinal duş gibi uygulamalar ayrıca adli örnekleri etkileyebileceği için yapılmamalıdır.
Cinsel yolla bulaşan hastalıklar için hangi testler yapılır?
Tek bir “cinsel hastalık testi” bütün enfeksiyonları araştırmaz. Hangi testin yapılacağı temasın türüne, belirtilere, geçen süreye ve araştırılan enfeksiyona göre belirlenir.
- Klamidya ve gonore: Vajinal, rahim ağzı, idrar, boğaz veya rektal örnekten nükleik asit amplifikasyon testi kullanılabilir.
- Frengi: Kan testleriyle araştırılır.
- HIV: Antijen-antikor testleri, antikor testleri veya gerekli durumlarda HIV RNA testi kullanılabilir.
- Trikomoniyazis: Vajinal örnek veya idrar üzerinden moleküler testler yapılabilir.
- Genital herpes: Aktif yara veya kabarcıktan alınan örnekle moleküler test tercih edilebilir.
- Hepatit B: Kan testleriyle mevcut enfeksiyon, geçirilmiş enfeksiyon ve bağışıklık durumu değerlendirilebilir.
Riskli ilişkiden kaç gün sonra test yapılır?
Bütün cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlar için geçerli tek bir test günü yoktur. Her enfeksiyonun ve kullanılan test yönteminin farklı bir pencere dönemi vardır.
Çok erken dönemde yapılan testin negatif çıkması enfeksiyonu her zaman dışlamaz. Klamidya ve gonore gibi enfeksiyonlarda moleküler testler kullanılır ancak çok yeni bir temastan sonra ilk test negatifse risk ve belirtilere göre tekrar test gerekebilir.
HIV testlerinde pencere süresi kullanılan yönteme göre değişir. Laboratuvarda damardan alınan kanla yapılan dördüncü kuşak antijen-antikor testi HIV enfeksiyonunu çoğu kişide temastan yaklaşık 18–45 gün sonra saptayabilir. HIV RNA testi daha erken dönemde pozitifleşebilir.
Frengi için de temasın hemen ardından yapılan negatif kan testi yeni enfeksiyonu tamamen dışlamayabilir ve risk durumuna göre belirli aralıklarla tekrar test gerekebilir.
Belirti gelişmişse “pencere süresi dolsun” diye beklenmemelidir. Genital yara, akıntı, idrarda yanma, pelvik ağrı veya başka bir belirti olduğunda muayene yapılmalıdır.
HIV açısından riskli bir temas söz konusuysa test zamanını beklemek özellikle doğru değildir; PEP değerlendirmesi için 72 saatlik süre önemlidir.
Partner tedavisi ve bildirimi neden önemlidir?
Klamidya, gonore, frengi ve trikomoniyazis gibi enfeksiyonlarda yakın dönem cinsel partnerlerin değerlendirilmesi önemlidir. Partnerde hiçbir belirti bulunmaması enfeksiyon olmadığı anlamına gelmez.
Gerekli partnerler test edilmez veya tedavi edilmezse kişi tedavi sonrasında aynı enfeksiyonu yeniden alabilir. Tedavi tamamlanana ve önerilen süre dolana kadar cinsel temas konusunda sağlık ekibinin önerisine uyulmalıdır.
HPV ve herpes gibi enfeksiyonlarda partner yaklaşımı farklıdır. Bu enfeksiyonların ne zaman ve kimden bulaştığını kesin biçimde belirlemek çoğu zaman mümkün değildir. Partner görüşmelerinde suçlama yerine test, korunma ve sağlık takibine odaklanmak daha uygundur.
Cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlar tedavi edilebilir mi?
Tedavi enfeksiyonun nedenine göre değişir. Klamidya, gonore, frengi ve trikomoniyazis uygun antimikrobiyal tedaviyle iyileştirilebilir.
Her enfeksiyon için aynı antibiyotik kullanılmaz. Özellikle gonorede antibiyotik direnci önemli olduğundan reçetesiz veya gelişigüzel antibiyotik kullanılması tedavinin başarısını azaltabilir.
Genital herpes tamamen vücuttan temizlenmese de antiviral ilaçlarla ataklar ve bulaşma riski azaltılabilir. HIV günümüzde etkili antiretroviral tedaviyle uzun süre baskılanabilir. HPV enfeksiyonunda virüsü doğrudan ortadan kaldıran bir ilaç bulunmaz; genital siğiller veya rahim ağzındaki hücresel değişiklikler gerektiğinde ayrıca tedavi edilir.
Cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlar tedavi edilmezse ne olur?
Bazı enfeksiyonlar başlangıçta hiçbir belirti vermemesine rağmen zaman içinde önemli sağlık sorunlarına yol açabilir.
Klamidya ve gonore kadınlarda rahim ağzından yukarı yayılarak pelvik inflamatuar hastalığa neden olabilir. Tüplerde gelişen hasar ileride dış gebelik veya kısırlık riskini artırabilir.
Tedavi edilmeyen frengi yıllar içinde sinir sistemi, kalp ve diğer organları etkileyebilir. Gebelik sırasında bebeğe geçebilir. Yüksek riskli HPV enfeksiyonlarının kalıcı olması ise rahim ağzı ve bazı diğer kanserlerin gelişiminde rol oynar.
Gebelikte cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlar neden önemlidir?
Gebelikte bazı cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlar hem anne hem de bebek açısından risk oluşturabilir. Frengi, HIV ve hepatit B gibi bazı enfeksiyonlar anneden bebeğe geçebilir.
Klamidya ve gonore gibi enfeksiyonlar da gebelik ve yenidoğan döneminde komplikasyonlarla ilişkili olabilir. Bu nedenle gebelikte taramalar kişinin risk durumuna ve gebelik takip programına göre yapılır.
Pozitif sonuç saptandığında gebelikte kullanılabilecek uygun tedavi seçilir. Partnerin değerlendirilmesi de annenin yeniden enfekte olmasını önlemek açısından önemlidir.
Cinsel yolla bulaşan hastalıklardan nasıl korunulur?
Kondomun doğru ve düzenli kullanılması HIV, klamidya ve gonore dahil birçok cinsel yolla bulaşan enfeksiyon riskini önemli ölçüde azaltır. Ancak HPV, herpes ve frengi gibi enfekte cilt bölgeleriyle temas sonucu bulaşabilen enfeksiyonlarda yüzde yüz koruma sağlamaz.
HPV ve hepatit B aşıları cinsel yolla bulaşabilen iki önemli viral enfeksiyondan korunmada etkilidir. HPV aşısı mevcut HPV enfeksiyonunu tedavi etmez ancak aşının kapsadığı ve henüz karşılaşılmamış HPV tiplerine karşı koruma sağlayabilir.
Yeni veya birden fazla partner durumunda kişisel riske uygun testlerin yapılması, ortak iğne kullanılmaması ve enfeksiyon tanısı konulduğunda partnerlerin uygun biçimde değerlendirilmesi de bulaşmayı azaltır.
Ne zaman doktora başvurulmalıdır?
Riskli cinsel temas sonrasında test gereksiniminin belirlenmesi için belirti gelişmesini beklemek gerekmez.
Özellikle genital yara veya kabarcık, kötü kokulu veya olağan dışı akıntı, idrar yaparken yanma, ilişki sonrası kanama, alt karın ağrısı, ateş ya da partnerde CYBE tanısı bulunması durumunda değerlendirme yapılmalıdır.
Şiddetli alt karın ağrısı, yüksek ateş, gebelik sırasında enfeksiyon şüphesi veya cinsel saldırı durumlarında başvuru geciktirilmemelidir. HIV açısından riskli temas olasılığında ise 72 saatlik PEP süresi nedeniyle aynı gün değerlendirme önemlidir.
Cinsel yolla bulaşan hastalıklar hakkında sık sorulan sorular
Belirti yoksa cinsel yolla bulaşan enfeksiyon olabilir mi?
Evet. Klamidya, gonore, HPV, trikomoniyazis ve başka birçok enfeksiyon hiçbir belirti oluşturmadan bulunabilir.
Tuvaletten cinsel hastalık bulaşır mı?
Çoğu cinsel yolla bulaşan enfeksiyonun olağan bulaşma yolu tuvalet oturağı değildir. Bulaşma çoğunlukla cinsel temas, enfekte cilt veya vücut sıvılarıyla temas sonucunda gerçekleşir.
Oral seksle cinsel hastalık bulaşır mı?
Evet. Gonore, frengi, herpes, HPV ve bazı diğer enfeksiyonlar oral cinsel temasla bulaşabilir. Temas bölgesine göre boğazdan test alınması gerekebilir.
Kondom cinsel hastalıklardan tamamen korur mu?
Kondom doğru kullanıldığında birçok enfeksiyonun bulaşma riskini önemli ölçüde azaltır ancak HPV, herpes ve frengi gibi kondomun kapatmadığı cilt bölgelerinden geçebilen enfeksiyonlarda tam koruma sağlamaz.
Antibiyotik bütün cinsel hastalıkları geçirir mi?
Hayır. Antibiyotikler yalnız uygun bakteriyel enfeksiyonlarda etkilidir. HPV, herpes ve HIV gibi viral enfeksiyonları tedavi etmez. Ayrıca her bakteriyel enfeksiyon için aynı antibiyotik kullanılmaz.
Tek seferlik ilişkide cinsel hastalık bulaşır mı?
Evet. Bulaşma için çok sayıda cinsel temas olması gerekmez. Risk enfeksiyonun türüne, temas şekline, kondom kullanımına ve partnerde enfeksiyon bulunup bulunmamasına göre değişir.
Tedavi sonrası tekrar test gerekir mi?
Enfeksiyona göre değişir. Klamidya ve gonore gibi bazı enfeksiyonlarda yeniden enfeksiyonu saptamak için tedaviden sonraki aylarda tekrar test önerilebilir. Bazı durumlarda ise tedavinin başarılı olup olmadığını değerlendirmek amacıyla daha erken kontrol gerekir.
Partnerde belirti yoksa test gerekir mi?
Gerekebilir. Birçok cinsel yolla bulaşan enfeksiyon belirti vermediği için yalnız partnerin kendisini sağlıklı hissetmesine dayanarak enfeksiyon dışlanamaz. Test ve tedavi gereksinimi saptanan enfeksiyonun türüne göre belirlenir.
