Endometriozis en sık şiddetli adet ağrısı, kronik kasık ağrısı, cinsel ilişki sırasında ağrı, adet döneminde artan bağırsak veya mesane yakınmaları ve gebelik elde edememe ile kendini gösterebilir. Ancak belirtiler her kadında aynı değildir. Bazı kadınlarda günlük yaşamı etkileyen ağrı bulunurken bazı kadınlarda hastalık yalnız gebelik araştırması veya ultrason sırasında fark edilir.
Endometriozis şüphesinde tanı yalnız bir belirtiye, kan testine veya ultrason görüntüsüne dayanmaz. Ağrının ne zaman başladığı, adetle ilişkisi, eşlik eden bağırsak ve idrar yakınmaları, jinekolojik muayene ve görüntüleme bulguları birlikte incelenir. Gerekli hastalarda uzman ultrasonu, pelvik MR veya laparoskopi tanı sürecine eklenebilir.
Endometriozis belirtileri nelerdir?
Endometriozis belirtileri yalnız adet günleriyle sınırlı kalmayabilir. Ağrı adet başlamadan önce başlayabilir, adet sırasında belirginleşebilir ve zamanla döngünün diğer günlerine yayılabilir. Endometriozis olasılığını artıran başlıca yakınmalar şunlardır:
- Günlük yaşamı, okul veya çalışma düzenini bozan adet ağrısı
- Ağrı kesiciye rağmen devam eden veya zamanla şiddetlenen adet sancısı
- Adet dışında da süren alt karın ve kasık ağrısı
- Özellikle derin cinsel ilişki sırasında veya sonrasında ağrı
- Adet döneminde dışkılama sırasında ağrı
- Adetle birlikte artan kabızlık, ishal, şişkinlik veya bağırsak krampları
- İdrar yaparken ağrı, sık idrara çıkma veya adet döneminde artan mesane yakınmaları
- Bel, kuyruk sokumu veya bacağa yayılabilen pelvik ağrı
- Gebelik istenmesine rağmen gebelik oluşmaması
- Ağrı ve yoğun kanamaya eşlik eden yorgunluk
Bu belirtilerden birinin bulunması tek başına endometriozis tanısı koydurmaz. Miyom, adenomyozis, yumurtalık kistleri, pelvik enfeksiyonlar, irritabl bağırsak sendromu, mesane hastalıkları ve kas-iskelet sistemi sorunları da benzer yakınmalara neden olabilir.
Hangi adet ağrısı endometriozis şüphesi oluşturur?
Her adet sancısı endometriozis anlamına gelmez. Hafif, kısa süren ve günlük yaşamı belirgin biçimde bozmayan adet sancıları sık görülebilir. Endometriozis açısından daha dikkatli incelenmesi gereken ağrı ise çoğunlukla günlük işlevleri sınırlar.
Aşağıdaki durumlarda adet ağrısını yalnız “normal sancı” olarak kabul etmemek gerekir:
- Ağrı nedeniyle okula veya işe gidilememesi
- Her ay yüksek doz veya sık ağrı kesici ihtiyacı oluşması
- Adet sancısının önceki yıllara göre belirgin biçimde artması
- Ağrının adet başlamadan birkaç gün önce ortaya çıkması
- Adet bittikten sonra da kasık ağrısının sürmesi
- Ağrıya bulantı, kusma, bayılma hissi veya bağırsak yakınmalarının eşlik etmesi
- Hormon tedavisine rağmen ağrının devam etmesi
Ağrının şiddeti hastalığın yaygınlığıyla her zaman aynı yönde ilerlemez. Küçük veya yüzeysel odaklar belirgin ağrıya yol açabilirken daha yaygın endometriozis bazı kadınlarda daha hafif belirti verebilir.
Cinsel ilişki sırasında ağrı nasıl olur?
Endometrioziste daha çok derin birleşme sırasında alt karın, rahim arkası veya kasıklarda hissedilen ağrı dikkat çeker. Ağrı ilişki sırasında başlayabilir ve sonrasında saatler boyunca devam edebilir.
Rahmin arkasındaki bağlar, vajina ile bağırsak arasındaki alan veya derin pelvik dokular etkilendiğinde bu yakınma daha belirgin olabilir. Ancak vajinal kuruluk, enfeksiyonlar, pelvik taban kaslarının istemsiz kasılması ve başka jinekolojik sorunlar da ilişki sırasında ağrıya neden olabilir.
Ağrının yüzeyde mi yoksa derinde mi hissedildiği, hangi pozisyonlarda arttığı, adet döneminde değişip değişmediği ve ne kadar sürdüğü muayene sırasında açık biçimde anlatılmalıdır.
Bağırsak belirtileri endometriozisle ilişkili olabilir mi?
Endometriozis bağırsaklara yakın dokularda veya bağırsak duvarında yerleştiğinde dışkılama sırasında ağrı, kabızlık, ishal, şişkinlik, gaz ve makat bölgesine vuran ağrı görülebilir. Yakınmaların her ay adet öncesinde veya adet sırasında belirginleşmesi endometriozis şüphesini artırır.
Bağırsak belirtileri yalnız endometriozise özgü değildir. İrritabl bağırsak sendromu, inflamatuvar bağırsak hastalıkları, kabızlık ve beslenmeyle ilişkili sorunlar benzer yakınmalara yol açabilir. Endometriozis ile bağırsak hastalığı aynı kişide birlikte de bulunabilir.
Adet döneminde dışkılama sırasında belirgin ağrı, dışkıda kan, bağırsak hareketlerinde döngüsel değişiklik veya ilişki ağrısıyla birlikte rektal baskı hissi bulunması halinde derin endometriozis olasılığı ayrıca araştırılır.
Mesane ve idrar yakınmaları görülebilir mi?
Mesaneye veya idrar yollarına yakın endometriozis odakları idrar yaparken ağrı, sık idrara çıkma, mesane dolduğunda hassasiyet ve alt karında baskı hissine yol açabilir. İdrar yakınmalarının adet döneminde belirginleşmesi önemli bir ayrıntıdır.
İdrarda kan görülmesi daha seyrek bir bulgudur ve yalnız endometriozis düşünülerek geçiştirilmemelidir. İdrar yolu enfeksiyonu, taş, mesane hastalıkları ve böbrek sorunları da araştırılmalıdır.
Endometriozis gebelik sorunu dışında belirti vermeyebilir mi?
Evet. Bazı kadınlarda belirgin adet veya kasık ağrısı bulunmaz. Endometriozis, gebelik elde edilememesi nedeniyle yapılan incelemelerde, ultrason sırasında görülen endometrioma nedeniyle veya başka bir operasyon sırasında fark edilebilir.
Endometriozis; tüp ve yumurtalık arasındaki anatomiyi, yumurtalık rezervini, döllenme ortamını ve bazı hastalarda embriyo gelişimini etkileyebilir. Ancak endometriozis tanısı alan her kadın infertil değildir ve her hastanın doğrudan tüp bebek tedavisine ihtiyacı olmaz.
Gebelik oluşmaması durumunda yalnız endometriozise odaklanılmaz. Yumurtlama, tüpler, rahim yapısı ve sperm özellikleri kısırlık nedenleri araştırılırken birlikte incelenir. Yaş, yumurtalık rezervi ve diğer bulgular gerektiriyorsa tüp bebek tedavisi seçenekler arasına alınabilir.
Çikolata kisti ile endometriozis aynı mıdır?
Çikolata kisti, endometriozisin yumurtalıkta oluşturduğu kistik yapıya verilen yaygın isimdir. Tıbbi adı endometriomadır. Her endometriozis hastasında çikolata kisti bulunmaz; hastalık karın zarı, rahim arkasındaki bağlar, tüpler, bağırsak veya mesane çevresi gibi farklı alanlarda da yerleşebilir.
Bu ayrım tanı açısından önemlidir. Yumurtalıktaki endometrioma ultrasonla görülebilirken küçük yüzeysel endometriozis odakları normal ultrasonda seçilemeyebilir. Bu nedenle ultrasonda çikolata kisti bulunmaması endometriozisi tamamen dışlamaz.
Endometriomanın gebelik planına ve yumurtalık rezervine etkisi çikolata kisti ve gebelik başlığı altında ayrıca değerlendirilmelidir.
Endometriozis tanısı nasıl konur?
Tanı süreci tek bir testten oluşmaz. İlk adım belirtilerin ayrıntılı biçimde dinlenmesi, ardından muayene ve uygun görüntülemenin yapılmasıdır. Bulgulara göre ileri görüntüleme veya laparoskopi planlanabilir.
- Ağrının özellikleri ve adetle ilişkisi kaydedilir.
- Jinekolojik ve pelvik muayene yapılır.
- Uygun hastalarda transvajinal ultrason uygulanır.
- Derin endometriozis şüphesinde uzman ultrasonu veya pelvik MR planlanır.
- Normal görüntülemeye rağmen güçlü şüphe sürüyorsa ya da cerrahi gerektiren bir durum varsa laparoskopi gündeme gelir.
- Tanıyla karışabilecek bağırsak, mesane ve diğer jinekolojik hastalıklar araştırılır.
Belirtiler ve hasta öyküsü
Muayenede yalnız ağrının varlığı sorulmaz. Ağrının ilk ne zaman başladığı, adetle ilişkisi, günlük yaşamı ne ölçüde etkilediği, kullanılan ilaçlara yanıtı ve bağırsak, mesane veya cinsel ilişkiyle bağlantısı araştırılır.
Önceki ameliyatlar, gebelikler, infertilite süresi, ailede endometriozis öyküsü ve daha önce kullanılan hormon tedavileri de önemlidir. Ağrı günlüğü tutmak, belirtilerin adet döngüsüyle ilişkisini göstermeyi kolaylaştırabilir.
Jinekolojik muayene
Pelvik muayenede rahmin hareketliliği, rahim arkasındaki hassasiyet, yumurtalık bölgesindeki kitleler ve derin dokulardaki ağrılı sertlikler incelenir. Spekulum muayenesinde nadiren vajinaya ulaşan endometriozis odakları görülebilir.
Muayenenin normal olması endometriozisi dışlamaz. Küçük yüzeysel odaklar ve bazı derin yerleşimler muayenede belirti vermeyebilir. Bu nedenle belirtiler güçlü ise normal muayeneden sonra inceleme sonlandırılmaz.
Transvajinal ultrason
Endometriozis şüphesinde ilk görüntüleme yöntemi çoğunlukla transvajinal ultrasondur. Ultrasonla yumurtalıklardaki endometriomalar, rahim ve yumurtalıkların hareketi, yapışıklık düşündüren bulgular ve bazı derin endometriozis odakları görülebilir.
Derin endometriozis değerlendirmesi standart bir yumurtalık ultrasonundan daha ayrıntılı inceleme gerektirebilir. Bağırsak, mesane, rahim arkası ve üreter çevresi belirli bir yöntemle taranır. Görüntülemenin doğruluğu cihazın yanında muayeneyi yapan kişinin endometriozis görüntüleme deneyimine de bağlıdır.
Transvajinal ultrasonun uygun olmadığı veya tercih edilmediği durumlarda karından pelvik ultrason kullanılabilir. Ancak küçük odakları ve derin pelvik yapıları gösterme gücü daha sınırlı olabilir.
Ultrason normalse endometriozis yok mudur?
Hayır. Normal ultrason endometriozisi kesin olarak dışlamaz. Ultrason özellikle yumurtalıktaki endometriomaları ve bazı derin yerleşimleri gösterebilir; küçük yüzeysel odaklar görüntülenemeyebilir.
Belirtiler endometriozisle güçlü biçimde uyumluysa normal ultrason sonrasında hastanın şikâyetleri yeniden değerlendirilir. Tedaviye yanıt, muayene bulguları ve ağrının günlük yaşama etkisine göre uzman görüntüleme, MR veya laparoskopi seçenekleri konuşulabilir.
Endometriozis tanısında MR ne zaman istenir?
Pelvik MR her endometriozis şüphesinde zorunlu değildir. Özellikle bağırsak, mesane, üreterler, vajina ile rektum arasındaki alan veya rahmin arkasındaki derin dokuların etkilenmesinden şüphe edildiğinde hastalığın yerini ve yaygınlığını haritalamak için kullanılabilir.
MR aşağıdaki durumlarda daha fazla bilgi sağlayabilir:
- Derin endometriozis şüphesi bulunması
- Bağırsak veya mesane belirtilerinin belirgin olması
- Ultrason bulgularının tam açıklayıcı olmaması
- Cerrahi öncesinde tutulan organların ayrıntılı biçimde görülmesi
- Büyük veya karmaşık yumurtalık kitlesinin incelenmesi
MR sonucunun normal olması da küçük yüzeysel endometriozis odaklarını tamamen dışlamaz. Görüntülerin jinekolojik pelvik görüntüleme deneyimi bulunan bir radyolog tarafından planlanması ve yorumlanması önemlidir.
Kan testiyle endometriozis tanısı konur mu?
Endometriozisi tek başına doğrulayan veya dışlayan rutin bir kan testi bulunmamaktadır. Kan sayımı yoğun kanamaya bağlı kansızlığı gösterebilir; gebelik testi, enfeksiyon ve başka hastalıklara yönelik incelemeler klinik gerekliliğe göre istenebilir.
CA 125 endometriozis testi midir?
CA 125 endometrioziste yükselebilir ancak endometriozise özgü değildir. Adet dönemi, gebelik, miyom, pelvik enfeksiyonlar ve farklı yumurtalık hastalıkları da değeri etkileyebilir. Normal CA 125 sonucu endometriozisi dışlamaz, yüksek sonuç ise tek başına tanı koydurmaz.
Bu nedenle CA 125, endometriozis belirtileri bulunan her hastada tanı testi olarak kullanılmaz. Yumurtalıkta kitle veya başka bir klinik şüphe bulunduğunda daha geniş değerlendirmenin bir parçası olabilir.
Endometriozis tanısı için laparoskopi şart mıdır?
Her endometriozis şüphesinde tanı için önce laparoskopi yapılması şart değildir. Belirtiler, muayene ve görüntüleme bulguları güçlü olduğunda klinik tanı oluşturulabilir ve cerrahi dışı tedavi seçenekleri konuşulabilir.
Laparoskopi şu durumlarda gündeme gelebilir:
- Belirtilerin günlük yaşamı ciddi biçimde etkilemesi
- İlaç tedavisine rağmen ağrının sürmesi veya ilacın kullanılamaması
- Ultrason ve MR normal olduğu halde endometriozis şüphesinin güçlü kalması
- Endometrioma veya derin endometriozis için cerrahi tedavi planlanması
- Tanının başka bir yöntemle açıklanamaması
- Ağrı ve gebelik planı birlikte ele alındığında cerrahinin olası yarar sağlaması
Laparoskopide karın içi sistemli biçimde incelenir. Şüpheli odaklardan doku örneği alınabilir ve önceden onay verilmişse aynı işlem sırasında uygun lezyonlar tedavi edilebilir. Cerrahi planlanırken ağrı, gebelik isteği, yaş, yumurtalık rezervi ve operasyonun olası etkileri birlikte dikkate alınmalıdır.
Tanısal veya tedavi amaçlı operasyonun kapsamı laparoskopik cerrahi planı içinde kişisel bulgulara göre belirlenir.
Endometriozis tanısında biyopsi gerekli midir?
Laparoskopi sırasında görülen şüpheli dokudan biyopsi alınması tanıyı patolojik olarak destekleyebilir. Ancak negatif biyopsi her durumda endometriozisi tamamen dışlamaz; örneğin alınan alanın hastalığı temsil etmemesi veya lezyonun mikroskobik özellikleri sonucu etkileyebilir.
Görüntüleme bulguları tipik olan bir endometriomada yalnız tanıyı kanıtlamak amacıyla her hastaya ameliyat ve biyopsi yapılmaz. Operasyon kararı ağrı, kistin görünümü, yaş, gebelik isteği, yumurtalık rezervi ve malignite şüphesi üzerinden verilir.
Endometriozis hangi hastalıklarla karışabilir?
Endometriozis belirtileri birçok hastalıkla örtüşebilir. Tanı sürecinin amacı yalnız endometriozisi aramak değil, ağrıya neden olabilecek diğer durumları da dışlamaktır.
- Adenomyozis
- Miyomlar ve yumurtalık kistleri
- Pelvik enfeksiyon
- İrritabl bağırsak sendromu
- İnflamatuvar bağırsak hastalıkları
- İdrar yolu enfeksiyonları ve interstisyel sistit
- Pelvik taban kaslarında ağrı ve kasılma
- Kas-iskelet sistemi ve sinir kaynaklı pelvik ağrı
- Dış gebelik gibi erken gebelik sorunları
Belirtiler birden fazla sistemle ilişkiliyse kadın hastalıkları, radyoloji, üroloji, genel cerrahi, gastroenteroloji ve ağrı ekiplerinin birlikte çalışması gerekebilir.
Genç kızlarda endometriozis belirtileri nasıl anlaşılır?
Ergenlik döneminde şiddetli adet sancısı çoğu zaman normal kabul edilerek tanı gecikebilir. Okula gidememe, tekrarlayan acil başvuruları, ağrı kesiciye rağmen devam eden sancı, bulantı, kusma, bağırsak yakınmaları ve ailede endometriozis öyküsü daha dikkatli inceleme gerektirir.
Ultrasonun normal olması genç hastalarda endometriozisi dışlamaz. Muayene ve görüntüleme yöntemi yaşa, kişinin onayına ve tıbbi koşullara uygun şekilde seçilir. Tedaviye rağmen devam eden şikâyetlerde ergen jinekolojisi veya endometriozis deneyimi bulunan bir merkeze başvuru gerekebilir.
Gebelik isteyen kadınlarda tanı süreci değişir mi?
Gebelik isteği bulunan kadınlarda tanı süreci yalnız ağrının nedenini bulmaya odaklanmaz. Kadının yaşı, yumurtalık rezervi, tüplerin durumu, sperm sonucu, infertilite süresi ve daha önce uygulanan tedaviler birlikte incelenir.
Endometriozis şüphesi bulunan her infertilite hastasına önce laparoskopi yapılmaz. Cerrahinin gebelik ihtimaline sağlayabileceği yarar ile yumurtalık rezervine verebileceği zarar karşılaştırılır. Özellikle yumurtalıkta endometrioma bulunan kadınlarda yalnız kistin boyutuna bakılarak ameliyat kararı verilmemelidir.
Endometrioziste ağrı ve infertilite farklı mekanizmalarla gelişebildiği için ayrı değerlendirilir.
Hangi belirtilerde muayene geciktirilmemelidir?
- Adet ağrısının günlük yaşamı engellemesi veya giderek artması
- Cinsel ilişki sırasında tekrarlayan derin ağrı
- Adet döneminde dışkılama veya idrar yaparken belirgin ağrı
- Gebelik istenmesine rağmen gebelik oluşmaması
- Ani şiddetli ağrıya bulantı, kusma, yoğun kanama veya bayılmanın eşlik etmesi
Ani ve şiddetli ağrı yalnız endometriozis belirtisi olarak kabul edilmemelidir. Yumurtalık kistinin yırtılması veya dönmesi, dış gebelik, apandisit ve başka acil durumlar açısından hızlı değerlendirme gerekebilir.
Kayseri’de endometriozis tanı süreci
Kayseri’de endometriozis şüphesiyle yapılan ilk görüşmede adet ağrısının özellikleri, ilişki sırasında ağrı, bağırsak ve mesane belirtileri, gebelik planı ve önceki tedaviler birlikte incelenir. Jinekolojik muayene ve ultrason bulgularına göre ek görüntüleme gerekip gerekmediği belirlenir.
Amaç her hastaya aynı testleri uygulamak değil; şikâyetin kaynağını belirlemek, endometrioma veya derin endometriozisi haritalamak ve ağrı ile gebelik hedeflerine uygun yolu planlamaktır.
Sık sorulan sorular
Endometriozis ultrasonda belli olur mu?
Yumurtalıktaki endometriomalar ve bazı derin endometriozis odakları ultrasonda görülebilir. Küçük yüzeysel odaklar normal ultrasonda seçilemeyebilir. Bu nedenle normal ultrason endometriozisi kesin olarak dışlamaz.
Endometriozis MR’da çıkar mı?
MR özellikle derin endometriozis ve hastalığın bağırsak, mesane veya çevre dokularla ilişkisini göstermede yararlı olabilir. Küçük yüzeysel odaklar MR’da da görülmeyebilir.
Endometriozis için hangi kan testi yapılır?
Endometriozisi tek başına doğrulayan bir rutin kan testi yoktur. CA 125 bazı hastalarda yükselebilir ancak tanı koydurmaz ve normal olması hastalığı dışlamaz.
Laparoskopi olmadan endometriozis tanısı konabilir mi?
Belirtiler, muayene ve görüntüleme bulgularına dayanarak klinik endometriozis tanısı oluşturulabilir. Her hastada tedaviye başlamadan önce laparoskopi yapılması gerekmez.
Endometriozis belirti vermeden ilerler mi?
Bazı kadınlarda hastalık belirgin ağrıya yol açmaz. Endometrioma ultrason sırasında, infertilite araştırmasında veya başka bir nedenle yapılan ameliyatta fark edilebilir.
Endometriozis ağrısı her gün olur mu?
Ağrı yalnız adet döneminde görülebilir veya kronik hale gelerek ayın diğer günlerinde de sürebilir. Ağrının zamanı hastalığın yerleşimine ve kişisel ağrı yanıtına göre değişir.
Çikolata kisti olmadan endometriozis olur mu?
Evet. Çikolata kisti yalnız yumurtalık endometriomalarını ifade eder. Endometriozis yumurtalık dışında karın zarı, bağlar, bağırsak veya mesane çevresinde de bulunabilir.
Endometriozis tanısı gecikirse ne olur?
Tanının gecikmesi ağrının uzun süre kontrolsüz kalmasına, günlük yaşamın ve cinsel yaşamın etkilenmesine, gereksiz testlere ve bazı hastalarda gebelik planının gecikmesine yol açabilir. Hastalığın her kadında aynı hızda ilerlediği söylenemez.
Belirtilerin adetle ilişkisi tanı için önemlidir
Adetle artan ağrı, bağırsak veya mesane yakınmaları ve gebelik sorunu birlikte değerlendirilir. Normal ultrason endometriozisi her zaman dışlamaz.
