Semen analizi, erkeğin verdiği meni örneğinde sperm sayısını, hareketini ve şeklini inceleyen temel infertilite testidir. Halk arasında sperm testi veya spermiogram olarak da bilinir. Test yalnız sperm sayısını göstermez; meni hacmi, toplam sperm sayısı, hareketli sperm oranı, normal şekilli sperm oranı ve örnekte sperm bulunup bulunmadığı birlikte değerlendirilir.
Tek bir semen analizi sonucu erkeğin kesin olarak çocuk sahibi olup olamayacağını göstermez. Sperm değerleri aynı kişide farklı zamanlarda değişebilir. Ateşli hastalık, örnek verme koşulları, cinsel perhiz süresi, kullanılan ilaçlar ve örneğin eksik verilmesi sonucu etkileyebilir.
Kısırlık ve infertilite değerlendirmesinde kadın ve erkek birlikte incelenir. Semen analizi normal olsa bile gebelik gecikebilir; düşük çıkan bir değer de doğal gebeliğin kesin olarak mümkün olmadığı anlamına gelmez.
Semen analizi nedir?
Semen, sperm hücreleriyle prostat ve meni keselerinden gelen sıvıların birlikte oluşturduğu menidir. Semen analizinde bu örneğin miktarı ve yapısı ile içindeki sperm hücrelerinin özellikleri incelenir.
Laboratuvar incelemesinde temel olarak şu değerler değerlendirilir:
- Meni hacmi
- Bir mililitredeki sperm sayısı
- Örnekteki toplam sperm sayısı
- İleri doğru hareket eden sperm oranı
- Toplam hareketli sperm oranı
- Normal şekilli sperm oranı
- Canlı sperm oranı
- Meninin akışkanlaşması, yoğunluğu ve asitlik düzeyi
- İltihap hücresi veya kümelenme gibi ek bulgular
Semen analizi sperm hücresinin bütün işlevlerini göstermez. Sperm DNA hasarı, genetik yapı ve yumurtayı dölleme kapasitesi standart testte doğrudan ölçülmez.
Semen analizi hangi durumlarda istenir?
Bir yıl düzenli ve korunmasız ilişkiye rağmen gebelik oluşmadığında erkek değerlendirmesinin ilk testlerinden biri semen analizidir. Kadın 35 yaş veya üzerindeyse değerlendirme daha erken başlatılabilir.
- Gebelik elde edilememesi
- Önceki semen analizinde düşük değer görülmesi
- Varikosel veya testis ameliyatı öyküsü
- İnmemiş testis, testis travması veya ciddi enfeksiyon geçirilmesi
- Kemoterapi, radyoterapi veya sperm üretimini etkileyebilecek ilaç kullanımı
- Aşılama veya tüp bebek tedavisi planlanması
- Vazektomi sonrası sperm kontrolü
Gebelik oluşmadığında incelemeyi yalnız kadına ait testlerle sürdürmek doğru değildir. Semen analizi kolay uygulanabilen ve tedavi seçimini doğrudan etkileyebilen bir başlangıç testidir.
Semen örneği nasıl verilir?
Örnek çoğunlukla laboratuvarın özel odasında mastürbasyonla, steril ve geniş ağızlı kaba verilir. Kayganlaştırıcı, tükürük veya standart prezervatif kullanılmamalıdır; bu ürünler sperm hareketini etkileyebilir.
Örneğin ilk bölümü sperm açısından daha yoğun olabilir. Bu nedenle meninin tamamının kaba verilmesi önemlidir. Bir kısmı dışarı dökülürse laboratuvara mutlaka bildirilmelidir. Eksik örnek özellikle sperm sayısını olduğundan düşük gösterebilir.
Merkez dışında örnek verilmesine izin veriliyorsa örnek vücut sıcaklığına yakın tutulmalı ve laboratuvarın bildirdiği sürede ulaştırılmalıdır. Gecikme ve aşırı sıcak veya soğuk ortam sperm hareketini etkileyebilir.
Semen analizi öncesi kaç gün cinsel perhiz gerekir?
Laboratuvarlar çoğunlukla iki ile yedi gün arasında boşalma olmamasını ister. Testi isteyen merkezin bildirdiği süreye uyulması ve tekrarlanan testlerde benzer perhiz süresinin kullanılması karşılaştırmayı kolaylaştırır.
Çok kısa perhiz toplam sperm sayısını azaltabilir. Gereğinden uzun perhiz ise hareketi ve sperm kalitesini olumsuz etkileyebilir. Daha uzun süre beklemenin her zaman daha iyi sonuç vereceği düşüncesi doğru değildir.
Yakın zamanda yüksek ateşli hastalık geçirilmişse, antibiyotik veya hormon kullanılmışsa ya da örnek verme sırasında sorun yaşanmışsa bu bilgi laboratuvara ve doktora verilmelidir.
Meni hacmi neyi gösterir?
Meni hacmi sperm sayısıyla aynı şey değildir. Meninin büyük bölümü prostat ve meni keselerinden gelen sıvılardan oluşur. Düşük hacim örneğin eksik verilmesi, çok kısa perhiz, boşalma kanallarındaki tıkanıklık veya hormon sorunlarıyla ilişkili olabilir.
Yüksek hacim de tek başına sperm sayısının iyi olduğunu göstermez. Sperm yoğunluğu düşükse fazla meni içinde toplam hareketli sperm sayısı yine yetersiz kalabilir.
Düşük hacim tekrarlanıyorsa örnek verme koşulları kontrol edilir. Sperm hiç görülmüyorsa veya sayı çok düşükse boşalma kanalları, hormonlar ve testis üretimi açısından ileri değerlendirme gerekebilir.
Sperm sayısı ve yoğunluğu ne anlama gelir?
Sperm yoğunluğu bir mililitre menide bulunan sperm sayısını, toplam sperm sayısı ise bütün örnekteki sperm miktarını gösterir. Bu iki değer aynı değildir. Meni hacmi düşük veya yüksek olduğunda yalnız mililitredeki sayıya bakmak yanıltıcı olabilir.
Düşük sperm sayısı oligozoospermi olarak adlandırılır. Örnekte hiç sperm görülmemesi azospermidir. Azospermi, testislerin hiç sperm üretmediği anlamına gelmeyebilir; sperm kanallarındaki tıkanıklık veya boşalma sorunu da aynı sonucu oluşturabilir.
Sperm sayısı tek başına tedavi seçmez. Hareket, şekil, kadının yaşı, yumurtalık rezervi ve tüplerin durumu birlikte değerlendirilir. Sperm sayısı, hareketi ve şekli doğal gebelik, aşılama ve tüp bebek seçeneklerini farklı biçimde etkileyebilir.
Sperm hareketi neyi gösterir?
Sperm hareketi, hücrelerin ne kadarının hareket ettiğini ve ileri doğru ilerleyebildiğini gösterir. Yalnız kuyruğun hareket etmesi yeterli değildir; yumurtaya ulaşabilmek için spermin ileri yönlü hareket etmesi gerekir.
Hareket değerlendirmesinde sperm hücreleri ileri hareketli, yerinde hareketli veya hareketsiz olarak sınıflandırılabilir. İleri hareketin düşük olması astenozoospermi olarak adlandırılır.
Düşük hareket ateşli hastalık, varikosel, sigara, uzun cinsel perhiz, örneğin geç incelenmesi veya sperm üretim bozukluklarıyla ilişkili olabilir. Tek bir düşük sonuç nedenin kesin olarak bulunduğunu göstermez.
Sperm morfolojisi ne anlama gelir?
Morfoloji, spermin baş, boyun ve kuyruk yapısının mikroskop altında incelenmesidir. Normal şekilli sperm oranı katı ölçütlerle değerlendirildiği için düşük yüzdeler görülebilir.
Morfoloji sonucunun düşük olması doğal gebeliğin kesin olarak mümkün olmadığı veya bütün spermlerin genetik olarak bozuk olduğu anlamına gelmez. Şekil, spermin kromozom yapısını doğrudan göstermez.
Tedavi kararı yalnız morfoloji yüzdesine göre verilmemelidir. Toplam hareketli sperm sayısı, kadın yaşı, infertilite süresi ve diğer bulgular birlikte değerlendirilir.
Sperm canlılığı neden ölçülür?
Hareket etmeyen bir sperm hücresi ölü veya canlı olabilir. Hareket oranı belirgin düşükse canlılık testi, hareketsiz spermlerin ne kadarının canlı olduğunu ayırt etmeye yardımcı olur.
Canlılık düşükse sperm üretimi, enfeksiyon, ısı, toksin maruziyeti ve örnek koşulları değerlendirilir. Tüp bebekte mikroenjeksiyon planlandığında canlı fakat hareketsiz sperm hücresini seçmek için ek laboratuvar yöntemleri gerekebilir.
Semen analizindeki normal değerler ne anlama gelir?
Dünya Sağlık Örgütü semen analizi için laboratuvar yöntemleri ve alt referans değerleri yayımlar. Bu değerler yakın dönemde doğal yolla çocuk sahibi olmuş erkeklerin sonuçlarından elde edilir. Referansın altında kalan bir sonuç kesin infertilite, üstünde kalan bir sonuç ise kesin doğurganlık anlamına gelmez.
| İncelenen değer | WHO 2021 alt referans değeri |
|---|---|
| Meni hacmi | 1,4 mL |
| Sperm yoğunluğu | 16 milyon/mL |
| Toplam sperm sayısı | 39 milyon |
| Toplam hareket | %42 |
| İleri hareket | %30 |
| Canlılık | %54 |
| Normal şekilli sperm | %4 |
Laboratuvar raporundaki sonuçlar kendi referans aralıklarıyla birlikte okunmalıdır. Bir değerin sınırın hemen altında veya üzerinde olması tek başına tedaviyi belirlemez. Birden fazla belirgin bozukluğun birlikte bulunması gebelik ihtimalini daha fazla etkileyebilir.
Toplam hareketli sperm sayısı neden önemlidir?
Toplam hareketli sperm sayısı, meni hacmi, sperm yoğunluğu ve hareket oranının birlikte değerlendirilmesiyle elde edilir. Tek başına sperm yoğunluğundan daha geniş bilgi sağlar.
Özellikle aşılama tedavisinde laboratuvarda yıkama sonrasında elde edilen ileri hareketli sperm sayısı önemlidir. Ancak bütün çiftler için geçerli kesin bir aşılama sınırı yoktur. Kadının yaşı, yumurtlama durumu ve tüplerin açıklığı da kararı etkiler.
Sperm sayısı veya hareketi çok düşükse ya da önceki tedavilerde döllenme sorunu yaşanmışsa tüp bebek tedavisi ve mikroenjeksiyon gündeme gelebilir.
Semen analizi neden tekrarlanır?
Sperm üretimi ve semen değerleri doğal olarak değişkenlik gösterir. Bu nedenle ilk test normal değilse, özellikle tedavi kararını değiştirecek bir düşüklük varsa test uygun koşullarda tekrarlanabilir.
Tekrar zamanı ilk sonuca ve olası nedene göre belirlenir. Örneğin eksik örnek veya uygunsuz perhiz varsa daha erken tekrar yapılabilir. Yüksek ateşli hastalıktan sonra sperm üretiminin yenilenmesi için daha uzun süre beklemek gerekebilir.
İlk test normal ve örnek uygun koşullarda verilmişse her hastada tekrar zorunlu değildir. Sonuçlar arasında belirgin fark varsa üçüncü bir inceleme veya deneyimli bir laboratuvarda tekrar gerekebilir.
Hangi sonuçlarda erkek üreme sağlığı değerlendirmesi gerekir?
Semen analizi belirgin bozuksa yalnız aşılama veya tüp bebek seçeneğine geçmeden önce erkeğin muayene edilmesi önemlidir. Bazı nedenler tedavi edilebilir, bazıları ise erkeğin genel sağlığı hakkında ek bilgi sağlayabilir.
- Örnekte hiç sperm görülmemesi
- Sperm sayısının çok düşük olması
- Tekrarlayan testlerde belirgin hareket veya canlılık düşüklüğü
- Testislerin küçük olması veya testis muayenesinde anormallik
- Varikosel şüphesi
- Cinsel işlev veya boşalma sorunu
- Testosteron veya anabolik steroid kullanımı
- Ailede genetik hastalık veya tekrarlayan gebelik kaybı
Bu durumlarda muayene, hormon testleri, ultrason ve gerekli hastalarda genetik inceleme yapılabilir. Her düşük sperm sonucunda bütün testlerin birden istenmesi gerekmez.
Semen analizi normal olduğu halde gebelik neden oluşmaz?
Standart semen analizi normal olduğunda erkeğe ait bütün nedenler dışlanmış olmaz. Test sperm DNA yapısını, yumurtayı dölleme gücünü ve embriyo gelişimine katkısını doğrudan göstermez.
Ayrıca gebelik için kadının yumurtlaması, tüplerin açık olması, yumurtalık rezervi, yaş ve rahim yapısı da önemlidir. Kadın ve erkekte temel incelemeler normal olduğu halde gebelik oluşmaması açıklanamayan infertilite olarak değerlendirilebilir.
İlk görüşmede hangi testlerin gerekli olduğu çiftin öyküsüne göre seçilir. İnfertilite değerlendirmesinde ilk testler kadın ve erkeğin birlikte incelenmesini sağlar.
Semen analizini etkileyebilen geçici durumlar
- Yüksek ateşli hastalık
- Örneğin bir bölümünün kaba verilmemesi
- Çok kısa veya çok uzun cinsel perhiz
- Örneğin laboratuvara geç ulaştırılması
- Sigara, yüksek alkol kullanımı ve bazı uyuşturucu maddeler
- Testosteron ve anabolik steroid kullanımı
- Bazı ilaçlar, kemoterapi ve radyoterapi
- Yoğun sıcak maruziyeti ve ciddi genel hastalıklar
Tek bir düşük sonuçta nedeni hemen yaşam tarzına bağlamak doğru değildir. Kalıcı bozukluk ile geçici değişikliği ayırmak için test koşulları ve sağlık öyküsü birlikte incelenir.
Semen analizi hakkında sık sorulan sorular
Semen analizi ile sperm testi aynı mıdır?
Evet. Semen analizi, sperm testi ve spermiogram aynı laboratuvar incelemesi için kullanılan ifadelerdir.
Sperm testi aç karnına mı yapılır?
Hayır. Semen analizi için açlık gerekmez. Önemli olan uygun cinsel perhiz, örneğin tamamının verilmesi ve laboratuvar talimatlarına uyulmasıdır.
Sperm sayısı düşükse doğal gebelik olmaz mı?
Kesin olarak söylenemez. Düşüklüğün derecesi, hareket, morfoloji, kadın yaşı ve infertilite süresi önemlidir. Düşük değerlerde de doğal gebelik oluşabilir.
Morfoloji sıfırsa gebelik mümkün müdür?
Sıfır normal morfoloji doğal gebeliğin kesin olarak imkânsız olduğunu göstermez. Sonucun deneyimli laboratuvarda doğrulanması ve diğer sperm değerleriyle birlikte değerlendirilmesi gerekir.
Semen analizi kaç kez yapılır?
İlk sonuç normal ve örnek uygun koşullarda verilmişse tek test yeterli olabilir. Sonuç düşükse veya örnek koşullarında sorun varsa test çoğunlukla tekrarlanır.
Evde verilen sperm örneği kabul edilir mi?
Merkezin izin vermesi halinde kabul edilebilir. Örneğin tamamı uygun kaba verilmeli, vücut sıcaklığına yakın tutulmalı ve bildirilen sürede laboratuvara ulaştırılmalıdır.
Semen analizi enfeksiyonu gösterir mi?
Örnekte yüksek sayıda iltihap hücresi enfeksiyon şüphesi oluşturabilir; ancak tek başına kesin tanı koydurmaz. Şikâyet ve muayeneye göre idrar, kültür veya başka testler gerekebilir.
