PCOS’ta yumurtlama tedavisi her kadında aynı ilaçla veya aynı sırayla uygulanmaz. Öncelikle yumurtlamanın gerçekten düzensiz olup olmadığı belirlenir. Ardından yaş, kilo, adet düzeni, gebelik isteğinin süresi, yumurtalık rezervi, tüplerin açıklığı ve sperm sonucu birlikte değerlendirilir.
Başka önemli bir infertilite nedeni bulunmayan kadınlarda tedavi çoğunlukla yumurtlamayı sağlayan ağızdan alınan ilaçlarla başlar. Folikül gelişimi ultrasonla izlenebilir, uygun zamanda çatlatma iğnesi uygulanabilir ve cinsel ilişki zamanı belirlenebilir. Gebelik elde edilemezse aşılama, iğne tedavisi veya tüp bebek seçenekleri gündeme gelebilir.
Tedavinin amacı çok sayıda yumurta geliştirmek değildir. Amaç, çoğul gebelik ve yumurtalıkların aşırı uyarılması riskini artırmadan bir veya sınırlı sayıda olgun folikül elde etmektir.
PCOS gebeliği neden geciktirebilir?
Polikistik over sendromunda yumurtalıklarda folikül gelişimi başlayabilir ancak her ay düzenli biçimde tamamlanmayabilir. Yumurta hücresi yeterince olgunlaşmadığında veya folikülden çıkmadığında yumurtlama gerçekleşmez.
Adetlerin seyrek görülmesi çoğunlukla yumurtlamanın da seyrek gerçekleştiğini düşündürür. Ancak yalnız adet aralığına bakılarak kesin karar verilmez. Düzensiz adet gören bazı kadınlarda zaman zaman yumurtlama olabilir. Düzenli adet gören bir kadında ise gebeliği geciktiren neden PCOS dışında farklı bir soruna bağlı olabilir.
PCOS çocuk sahibi olmayı tamamen engelleyen bir hastalık değildir. Birçok kadın kendiliğinden veya basamaklı tedavilerle gebelik elde edebilir. Uygulanacak yöntem, çiftin birlikte değerlendirilmesinden sonra seçilir.
Yumurtlama tedavisine başlamadan önce neler incelenir?
Adet düzensizliği ve PCOS tanısı bulunması, gebelik tedavisine doğrudan ilaçla başlanması için tek başına yeterli değildir. Önce gebeliği etkileyebilecek temel faktörler araştırılır.
- Kadının yaşı ve gebelik isteğinin ne kadar süredir devam ettiği
- Adetlerin sıklığı ve son adet tarihi
- Boy, kilo ve bel çevresi
- Tiroid ve prolaktin gibi yumurtlamayı etkileyebilen hormonlar
- Kan şekeri, insülin direnci ve metabolik riskler
- Rahim ve yumurtalıkların ultrason görünümü
- Yumurtalık rezervi hakkında gerekli bilgiler
- Tüplerin açık olup olmadığı
- Sperm sayısı, hareketi ve şekli
- Daha önce uygulanan tedaviler ve alınan yanıt
İnfertilite değerlendirmesinde yalnız kadının yumurtlamasına odaklanılmaz. Tüpler kapalıysa veya sperm sonucu belirgin biçimde bozuksa yalnız yumurtlama ilacı kullanılması yeterli olmayabilir.
PCOS’ta yumurtlama olup olmadığı nasıl anlaşılır?
Adetlerin 21–35 günlük aralıklarla düzenli gelmesi yumurtlama olasılığını artırır ancak kesin kanıt değildir. Adet aralarının 35 günden uzun olması, yılda sekizden az adet görülmesi veya aylarca kanama olmaması düzensiz yumurtlamayı düşündürür.
Yumurtlamayı değerlendirmek için adet takvimi, ultrasonla folikül takibi ve gerekli durumlarda progesteron ölçümü kullanılabilir. Evde yapılan idrar testleri bazı kadınlarda yardımcı olabilir. Ancak PCOS’ta LH düzeyi sürekli yüksek olabildiği için yumurtlama testleri yanıltıcı pozitif sonuç verebilir.
Yalnız AMH yüksekliğine veya ultrasonda polikistik görünüm bulunmasına bakılarak yumurtlama olmadığı söylenemez. Bulgular adet düzeni ve diğer hormon sonuçlarıyla birlikte yorumlanır.
Kilo vermek yumurtlamayı başlatabilir mi?
Fazla kilosu bulunan PCOS’lu kadınlarda kilo kaybı insülin direncini azaltabilir, adet düzenini iyileştirebilir ve yumurtlama ihtimalini artırabilir. Her kadın için aynı kilo hedefi belirlenmez. Başlangıç kilosunun sınırlı bir bölümünün kaybedilmesi bile bazı kadınlarda yumurtlamayı destekleyebilir.
Kilo yönetimi, gebelik tedavisinin süresiz biçimde ertelenmesi anlamına gelmemelidir. Özellikle kadın yaşı ilerliyorsa, yumurtalık rezervi azalmışsa veya başka bir infertilite nedeni bulunuyorsa yaşam tarzı düzenlemeleri ile tıbbi tedavi birlikte yürütülebilir.
Beslenme programı kişiye uygun ve sürdürülebilir olmalıdır. Çok düşük kalorili diyetler, kontrolsüz takviyeler ve hızlı kilo kaybı adet düzenini daha fazla bozabilir. Düzenli hareket, yeterli uyku ve sigaranın bırakılması da tedavi planının parçasıdır.
İnsülin direnci tedavi planını değiştirir mi?
PCOS’lu kadınlarda insülin direnci ve kan şekeri bozuklukları daha sık görülebilir. Ancak insülin direnci bulunması, her kadına aynı ilacın verilmesini gerektirmez.
Metformin; bozulmuş glukoz toleransı, tip 2 diyabet riski veya belirgin metabolik sorunları bulunan bazı kadınlarda kullanılabilir. Metformin adet düzenini ve yumurtlamayı destekleyebilir ancak gebelik isteyen ve başka infertilite nedeni bulunmayan kadınlarda yumurtlama tedavisinin temel ilacı her zaman metformin değildir.
PCOS ile insülin direnci arasındaki ilişki değerlendirilirken açlık kan şekeri, gerekli durumlarda şeker yükleme testi, kan yağları, kilo ve aile öyküsü birlikte ele alınır.
PCOS’ta ilk yumurtlama ilacı hangisidir?
Başka bir infertilite nedeni bulunmayan ve düzenli yumurtlamayan PCOS’lu kadınlarda letrozol çoğunlukla ilk tercih edilen ağızdan ilaçtır. Letrozol, östrojen üretimini kısa süreli azaltarak beynin yumurtalıkları uyaran FSH hormonunu artırmasını sağlar.
İlaç genellikle adetin ilk günlerinden sonra belirlenen günlerde kullanılır. Başlangıç günü, doz ve kullanım süresi hastanın önceki adet düzenine ve tedavi planına göre belirlenir. Reçetesiz veya ultrason takibi olmadan kullanılmamalıdır.
Letrozol tedavisinin amacı tek veya sınırlı sayıda olgun folikül geliştirmektir. İlaç kullanıldığı halde yumurtlama oluşmazsa doz bir sonraki dönemde değiştirilebilir veya farklı bir tedavi basamağına geçilebilir.
Klomifen sitrat ne zaman kullanılabilir?
Klomifen sitrat yumurtlamayı uyarmak amacıyla uzun süredir kullanılan ağızdan bir ilaçtır. Letrozolün kullanılamadığı, uygun olmadığı veya yeterli yanıt sağlamadığı bazı kadınlarda tercih edilebilir.
Klomifen bazı kadınlarda rahim içi tabakanın incelmesine veya rahim ağzı salgısının azalmasına neden olabilir. Ayrıca birden fazla folikül geliştirme ihtimali bulunduğu için çoğul gebelik riski açısından takip gerekir.
İlacın arka arkaya kontrolsüz biçimde kullanılması uygun değildir. Belirli sayıda denemeye rağmen yumurtlama veya gebelik oluşmazsa aynı tedaviyi sürdürmek yerine çift yeniden değerlendirilir.
Yumurtlama ilaçları ultrasonla takip edilir mi?
Her tedavi döneminde aynı sıklıkta ultrason gerekmeyebilir. Ancak ilk tedavide, doz değiştirildiğinde, adetler çok düzensiz olduğunda veya birden fazla folikül gelişme ihtimali bulunduğunda ultrason takibi önemlidir.
Ultrasonda yumurtalıklardaki foliküllerin sayısı ve çapı ölçülür. Rahim içi tabakanın kalınlığı da kontrol edilebilir. Foliküllerin büyüme hızına göre yeniden kontrol günü, çatlatma iğnesi zamanı veya cinsel ilişki planı belirlenir.
Ultrasonda çok sayıda olgunlaşmaya yakın folikül görülürse tedaviye devam etmek çoğul gebelik riskini artırabilir. Böyle bir durumda çatlatma iğnesi yapılmayabilir ve korunmasız ilişkiden kaçınılması önerilebilir.
Folikül kaç milimetre olduğunda yumurtlama beklenir?
Folikül çapı yumurtanın olgunluğu hakkında bilgi verir ancak tek başına yeterli değildir. Folikülün büyüme hızı, rahim içi tabaka, kullanılan ilaç ve hormon değerleri de dikkate alınır.
Çoğu tedavide baskın folikül uygun olgunluğa ulaştığında kendiliğinden yumurtlama beklenebilir veya çatlatma iğnesi uygulanabilir. Her hastada aynı folikül çapına göre işlem yapılması doğru değildir.
Çatlatma iğnesi ne zaman yapılır?
Çatlatma iğnesi, gelişen folikülün içindeki yumurtanın son olgunlaşmasını ve belirli bir zaman aralığında yumurtlamasını sağlamak amacıyla kullanılabilir. İğnenin zamanı ultrason bulgularına göre belirlenir.
Çatlatma iğnesinden sonra yumurtlama çoğunlukla belirli bir saat aralığında gerçekleşir. Cinsel ilişki veya aşılama zamanı buna göre planlanır. İğnenin erken ya da geç uygulanması tedavinin sonucunu etkileyebilir.
Çatlatma iğnesi gebelik testlerini geçici olarak pozitif gösterebilir. Bu nedenle iğneden hemen sonra yapılan test gerçek gebeliği göstermeyebilir. Gebelik testi için doktorun belirlediği tarihin beklenmesi gerekir.
Yumurtlama tedavisinde ilişki zamanı nasıl belirlenir?
Cinsel ilişki zamanı folikül büyüklüğüne, kendiliğinden LH yükselmesi olup olmadığına ve çatlatma iğnesinin saatine göre belirlenir. Çoğu çiftte tek bir saate bağlı katı bir program yerine yumurtlama dönemini kapsayan bir veya birkaç gün önerilir.
Çok sık veya çok seyrek ilişki önerilmesi her çift için uygun değildir. Sperm sonucu, cinsel işlev sorunları ve çiftin günlük yaşamı dikkate alınarak uygulanabilir bir plan oluşturulur.
Yumurtlama tedavisi kaç ay uygulanır?
Sabit bir tedavi süresi yoktur. Kadının yaşı, yumurtlama yanıtı, gebelik süresi, sperm sonucu ve tüplerin durumu kaç deneme yapılacağını etkiler.
İlaçla düzenli yumurtlama sağlandığı halde birkaç tedavi döneminde gebelik oluşmuyorsa aynı yöntemi süresiz tekrarlamak yerine değerlendirme yenilenir. Tüpler, rahim içi, sperm sonucu ve tedavi zamanlaması tekrar gözden geçirilebilir.
Yaşı ilerleyen veya yumurtalık rezervi azalan kadınlarda daha hızlı biçimde aşılama ya da tüp bebek tedavisine geçmek gerekebilir. Daha genç ve başka infertilite nedeni bulunmayan kadınlarda ise ağızdan ilaçlarla birkaç dönem deneme yapılabilir.
İğneyle yumurtlama tedavisine ne zaman geçilir?
Letrozol veya klomifenle yumurtlama oluşmadığında ya da yeterli yanıt alınmadığında gonadotropin adı verilen FSH içeren iğneler kullanılabilir. Bu ilaçlar yumurtalıkları doğrudan uyardığı için ağızdan alınan ilaçlara göre daha güçlüdür.
PCOS’lu kadınlarda iğne tedavisine düşük dozla başlanması önemlidir. Yumurtalıklarda çok sayıda küçük folikül bulunduğu için yüksek doz kullanılması aynı anda birçok folikülün büyümesine yol açabilir.
İğne tedavisinde daha sık ultrason ve gerektiğinde hormon takibi yapılır. Birden fazla folikül gelişmesi çoğul gebelik, aşırı yanıt ise OHSS riskini artırır.
Aşılama tedavisi ne zaman düşünülür?
PCOS’ta yalnız yumurtlama sorunu varsa ve sperm sonucu normalse her hastada aşılama yapılması gerekmez. Yumurtlama sağlandıktan sonra zamanlanmış cinsel ilişkiyle gebelik denenebilir.
Aşılama tedavisi; sperm sayısı veya hareketinde hafif azalma, açıklanamayan infertilite, cinsel ilişkiyi zorlaştıran sorunlar veya zamanlanmış ilişkiye rağmen gebelik oluşmaması halinde gündeme gelebilir.
Aşılama yapılabilmesi için en az bir tüpün açık olması gerekir. İşlem öncesinde yumurta gelişimi takip edilir, uygun zamanda çatlatma iğnesi uygulanır ve hazırlanmış spermler rahim içine bırakılır.
PCOS’ta doğrudan tüp bebek gerekir mi?
PCOS tanısı tek başına doğrudan tüp bebek tedavisi gerektirmez. Başka önemli bir infertilite nedeni bulunmayan kadınlarda önce yumurtlama tedavileri uygulanabilir.
Tüp bebek tedavisine aşağıdaki durumlarda daha erken geçilebilir:
- Her iki tüpün kapalı olması
- Sperm sayısı veya hareketinde ileri düzey bozukluk bulunması
- Kadın yaşının ilerlemiş olması
- Yumurtalık rezervinin azalmış olması
- Uzun süredir gebelik elde edilememesi
- Yumurtlama ve aşılama tedavilerinin başarısız olması
- Genetik inceleme gerektiren bir durum bulunması
PCOS’lu kadınlar tüp bebek ilaçlarına güçlü yanıt verebilir. Bu nedenle başlangıç dozu, çatlatma yöntemi ve embriyo transfer planı OHSS riskine göre kişiselleştirilir.
PCOS ve tüp bebek tedavisinde OHSS riski, çok sayıda folikül gelişen kadınlarda özellikle dikkate alınmalıdır. Amaç mümkün olan en yüksek yumurta sayısına ulaşmak değil, güvenli sınırlar içinde yeterli sayıda olgun yumurta elde etmektir.
PCOS’ta yumurtlama tedavisinin riskleri nelerdir?
Yumurtlama tedavilerinin çoğu kontrollü takip altında sorunsuz uygulanabilir. Bununla birlikte kullanılan ilaca ve gelişen folikül sayısına göre bazı riskler bulunur.
- Aynı anda birden fazla yumurtanın gelişmesi
- İkiz veya daha yüksek çoğul gebelik
- Yumurtalıkların aşırı uyarılması
- Yumurtalıklarda geçici büyüme ve kist oluşumu
- Kasık ağrısı ve karında şişkinlik
- Baş ağrısı, sıcak basması ve ruh hali değişiklikleri
- Tedaviye rağmen yumurtlama oluşmaması
- Yumurtlama oluştuğu halde gebelik elde edilememesi
Riskleri azaltmak için ilaç dozu kişiye göre seçilmeli ve gerekli kontroller aksatılmamalıdır. Başkasına verilen bir ilacın aynı dozda kullanılması güvenli değildir.
Çok sayıda folikül gelişirse ne yapılır?
Ultrasonda gebelik oluşturabilecek büyüklükte çok sayıda folikül görülürse çoğul gebelik riski yükselir. Böyle bir durumda çatlatma iğnesi yapılmayabilir, aşılama iptal edilebilir ve korunmasız cinsel ilişkiden kaçınılması önerilebilir.
Yüksek doz ilaç kullanılmış olması tedaviye mutlaka devam edilmesini gerektirmez. Tedavinin iptal edilmesi ilaçların boşa kullanıldığı anlamına gelmez; anne ve gebelik güvenliğini korumak için verilen bir karardır.
Yumurtlama ilacı kullanırken gebelik testi ne zaman yapılır?
Gebelik testinin zamanı yumurtlama, çatlatma iğnesi, aşılama veya cinsel ilişki tarihine göre belirlenir. Çok erken yapılan idrar testi negatif çıkabilir.
hCG içeren çatlatma iğnesi kullanılmışsa ilaç bir süre kanda ve idrarda kalabilir. Bu dönemde yapılan test yalancı pozitif sonuç verebilir. En doğru yaklaşım, doktorun önerdiği tarihte kanda beta hCG ölçümüdür.
Gebelik oluştuğunda ilaçlara devam edilir mi?
Gebelik testi pozitif çıktığında kullanılan ilaçlar doktora bildirilmelidir. Progesteron desteği verilmişse ne zaman bırakılacağı kişiye göre belirlenir. Metformin veya başka bir ilacın devamına hasta kendi başına karar vermemelidir.
PCOS’lu gebelerde erken gebelik takibi; gebeliğin rahim içinde yerleştiğini, gebelik kesesinin gelişimini ve kalp atımını değerlendirmek amacıyla yapılır. İkiz gebelik olasılığı yumurtlama tedavisinde geliştirilen folikül sayısına göre artabilir.
Yumurtlama tedavisi başarısız olursa ne yapılır?
Başarısızlık tek bir anlama gelmez. Öncelikle ilaca rağmen yumurtlama oluşup oluşmadığı belirlenir.
Yumurtlama oluşmadıysa
İlacın dozu veya kullanım şekli değiştirilebilir. Farklı bir ağızdan ilaç ya da düşük doz iğne tedavisi düşünülebilir. Tiroid, prolaktin, kilo ve metabolik faktörler yeniden incelenebilir.
Yumurtlama olduğu halde gebelik oluşmadıysa
Tüplerin açıklığı, sperm sonucu, rahim içi ve ilişki zamanlaması tekrar değerlendirilir. Kadının yaşına ve deneme sayısına göre aşılama veya tüp bebek tedavisine geçilebilir.
PCOS’ta yumurtlama tedavisi hakkında sık sorulan sorular
PCOS olan herkes yumurtlama ilacı kullanmalı mı?
Hayır. Düzenli yumurtlayan ve henüz gebelik denemeye başlamamış kadınlarda yumurtlama ilacı gerekmez. Tedavi, gebelik isteyen ve yumurtlama sorunu saptanan kadınlarda planlanır.
Adet görmeden yumurtlama olabilir mi?
Uzun süre adet görmeyen bir kadında beklenmedik bir zamanda yumurtlama olabilir. Bu nedenle adet düzensizliği gebeliğe karşı korunma sağlamaz.
Letrozol kullanınca kesin yumurtlama olur mu?
Hayır. Birçok kadın tedaviye yanıt verir ancak bazı kadınlarda başlangıç dozu yeterli olmayabilir. Yanıt alınmazsa doz veya tedavi yöntemi değiştirilir.
Yumurtlama tedavisi ikiz gebelik yapar mı?
Birden fazla folikül gelişirse ikiz veya daha yüksek çoğul gebelik ihtimali artar. Risk kullanılan ilaca ve gelişen olgun folikül sayısına göre değişir.
Çatlatma iğnesi olmadan yumurtlama gerçekleşir mi?
Evet. Folikül yeterince geliştiğinde kendiliğinden LH yükselmesiyle yumurtlama olabilir. Çatlatma iğnesi zamanlamayı daha öngörülebilir hâle getirmek amacıyla kullanılabilir.
Yumurtlama ilacı yumurta rezervini tüketir mi?
Yumurtlama ilaçları normalde o ay gelişmeye başlamış folikülleri destekler. Tedavinin yumurtalık rezervini hızla tükettiği kabul edilmez.
PCOS’ta aşılama şart mıdır?
Hayır. Tüpler açık ve sperm sonucu normalse yumurtlama sağlandıktan sonra zamanlanmış cinsel ilişkiyle gebelik denenebilir. Aşılama kararı ek faktörlere göre verilir.
Kaç yumurtlama tedavisinden sonra tüp bebeğe geçilir?
Sabit bir sayı yoktur. Kadının yaşı, yumurtalık rezervi, gebelik süresi, sperm sonucu, tüpler ve önceki tedavi yanıtı birlikte değerlendirilir.
PCOS’ta doğal yolla gebelik mümkün mü?
Evet. Zaman zaman kendiliğinden yumurtlama gerçekleşebilir. Kilo ve metabolik sorunların düzelmesi de bazı kadınlarda doğal yumurtlamayı destekleyebilir.
PCOS’ta yumurtlama tedavisi, yalnız bir ilaç reçete edilmesinden oluşmaz. Önce gebeliği etkileyen diğer faktörler araştırılır, ardından en düşük riskle yumurtlama sağlayacak yöntem seçilir. Ağızdan ilaçlarla yeterli yanıt alınamazsa düşük doz iğne tedavisi, aşılama veya tüp bebek seçenekleri kadının yaşı ve çiftin infertilite bulgularına göre planlanır.
