Premenstrüel sendrom (PMS), adet öncesindeki günlerde ortaya çıkan ve adet kanamasının başlamasıyla azalan fiziksel, duygusal ve davranışsal belirtilerin oluşturduğu tablodur. Türkçede adet öncesi gerginlik sendromu olarak da adlandırılır.
Şişkinlik, meme hassasiyeti, baş ağrısı, yorgunluk, iştah değişikliği, sinirlilik, kaygı ve duygu durum dalgalanmaları görülebilir. Adet öncesinde bazı yakınmalar yaşamak yaygın olsa da bu belirtilerin her ay tekrarlaması ve günlük yaşamı belirgin biçimde etkilemesi PMS açısından daha anlamlıdır.
PMS’de belirtilerin zamanlaması önemlidir. Yakınmalar adet öncesinde belirginleşir ve adet başladıktan sonra azalır. Depresyon, kaygı, yorgunluk veya başka yakınmalar ayın tamamında devam ediyorsa yalnız PMS ile açıklanmamalı ve başka nedenler de değerlendirilmelidir.
PMS nedir?
PMS, adet döngüsünün ikinci yarısında ortaya çıkan ve fiziksel yakınmaların yanında duygu durumu ve davranış değişikliklerine de neden olabilen döngüsel bir durumdur.
Adet öncesinde hafif şişkinlik, meme hassasiyeti veya duygu durum değişikliği yaşanması tek başına PMS tanısı anlamına gelmez. Belirtilerin düzenli biçimde adet öncesi dönemde ortaya çıkması, adet başladıktan sonra azalması ve kişinin günlük yaşamını belirgin şekilde etkilemesi daha önemlidir.
PMS’nin şiddeti kişiden kişiye değişebilir. Bazı kişilerde belirtiler hafifken bazı kişilerde iş, okul, sosyal yaşam veya ilişkileri etkileyecek düzeye ulaşabilir.
PMS ne zaman başlar?
PMS belirtileri yumurtlamadan sonraki luteal fazda ortaya çıkar. Belirtilerin başladığı gün herkeste aynı değildir; bazı kişilerde adetten birkaç gün önce, bazı kişilerde ise adet kanamasından bir veya iki hafta önce başlayabilir.
Ayırıcı özellik belirtilerin her döngüde benzer bir zamanlama göstermesidir. PMS ile uyumlu yakınmalar adet kanamasının başlamasıyla hafifler ve genellikle kanamanın ilk günlarında belirgin biçimde azalır.
Belirtiler adet sonrasında da devam ediyor veya ay boyunca belirgin biçimde sürüyorsa depresyon, kaygı bozukluğu, tiroid hastalıkları, migren, irritabl bağırsak sendromu veya başka durumlar açısından değerlendirme gerekebilir.
PMS belirtileri nelerdir?
PMS fiziksel ve duygusal belirtileri birlikte oluşturabilir. Her kişide aynı belirtilerin bulunması gerekmez ve belirtilerin şiddeti aydan aya değişebilir.
Duygusal ve davranışsal belirtiler arasında sinirlilik, gerginlik, kaygı, duygu durum dalgalanmaları, ağlama eğilimi, çökkün hissetme, odaklanma güçlüğü, uyku değişiklikleri, sosyal geri çekilme ve iştah değişiklikleri bulunabilir.
Fiziksel belirtiler arasında karında şişkinlik, sıvı tutulması hissi, meme hassasiyeti veya ağrısı, baş ağrısı, kas ve eklem ağrıları, yorgunluk, cilt değişiklikleri ve belirli yiyeceklere karşı artan istek görülebilir.
Belirtilerin sayısından çok zamanlaması, her ay tekrarlayıp tekrarlamadığı ve günlük işlev üzerindeki etkisi önemlidir.
PMS neden olur?
PMS’nin kesin nedeni tam olarak bilinmemektedir. Mevcut bilgiler, belirtilerin adet döngüsü sırasında östrojen ve progesteron düzeylerinde meydana gelen doğal değişikliklere karşı vücudun ve sinir sisteminin gösterdiği bireysel duyarlılıkla ilişkili olabileceğini düşündürmektedir.
Serotonin ve diğer nörotransmitter sistemlerindeki değişiklikler de özellikle duygusal belirtilerde rol oynayabilir.
Bu nedenle PMS’yi basitçe “hormon eksikliği” veya “hormonların bozuk olması” şeklinde açıklamak doğru değildir. PMS yaşayan birçok kişide rutin hormon düzeyleri normal olabilir.
Stres, uyku düzeni, beslenme alışkanlıkları ve kişinin mevcut ruhsal veya fiziksel hastalıkları belirtilerin ne kadar şiddetli hissedildiğini etkileyebilir ancak tek başına PMS’nin nedeni olarak kabul edilmez.
PMS kaç gün sürer?
PMS’nin süresi herkeste aynı değildir. Belirtiler bazı kişilerde adetten birkaç gün önce ortaya çıkarken bazı kişilerde bir veya iki hafta öncesinden başlayabilir.
Önemli olan belirtilerin adet kanaması başladıktan sonra belirgin biçimde azalması ve döngünün adet sonrasındaki bölümünde belirgin bir rahatlama döneminin bulunmasıdır.
Ay boyunca sürekli depresif duygu durum, kaygı, yorgunluk veya ağrı bulunması yalnız PMS’ye bağlanmamalıdır.
PMS tanısı nasıl konur?
PMS’yi tek başına gösteren bir kan testi, ultrason veya hormon testi yoktur. Tanıda en önemli bilgiler belirtilerin hangi günlerde başladığı, adetle ilişkisi ve günlük yaşam üzerindeki etkisidir.
Bu nedenle belirtilerin en az iki adet döngüsü boyunca her gün kaydedilmesi yararlıdır. Sinirlilik, kaygı, çökkünlük, uyku, iştah, baş ağrısı, şişkinlik, meme hassasiyeti ve günlük işlev gibi belirtiler basit bir ölçekle işaretlenebilir.
Yalnız kötü günlerin kaydedilmesi yanıltıcı olabilir. Belirtisiz veya iyi hissedilen günlerin de kaydedilmesi, yakınmaların gerçekten adet öncesi dönemde yoğunlaşıp yoğunlaşmadığını göstermeye yardımcı olur.
Tiroid hastalığı, depresyon, kaygı bozukluğu, migren, perimenopoz ve bazı kronik hastalıklar PMS’ye benzer veya adet öncesinde kötüleşen belirtiler oluşturabilir. Gerekli laboratuvar testleri bu olasılıklara göre seçilir; her PMS şüphesinde geniş hormon paneli yapılması gerekmez.
PMS ile PMDD arasındaki fark nedir?
Premenstrüel disforik bozukluk (PMDD), adet öncesi dönemde ortaya çıkan duygusal belirtilerin daha ağır olduğu ve kişinin iş, okul, sosyal yaşam veya ilişkilerindeki işlevini belirgin biçimde bozduğu bir tablodur.
Yoğun sinirlilik veya öfke, belirgin kaygı, çökkünlük, umutsuzluk, ani duygu durum değişiklikleri, konsantrasyon güçlüğü ve günlük faaliyetlere ilginin azalması görülebilir.
PMS ile PMDD arasındaki temel fark yalnız belirtilerin sayısı değildir. Duygusal belirtilerin şiddeti ve günlük yaşam üzerindeki etkisi PMDD’de çok daha belirgindir.
PMDD şüphesinde de belirtilerin adet döngüsüyle ilişkisi günlük kayıtlarla değerlendirilir. Depresyon veya kaygının ay boyunca sürmesi başka bir ruh sağlığı sorununun bulunabileceğini düşündürür.
Kendine zarar verme veya intihar düşüncesi PMS ya da PMDD’nin olağan bir parçası olarak beklenmemelidir. Böyle bir durumda yardım ertelenmemeli; 112 veya en yakın acil servisten destek alınmalıdır.
PMS nasıl geçer?
PMS yönetimi belirtilerin türüne ve günlük yaşamı ne kadar etkilediğine göre planlanır. Hafif belirtilerde yaşam tarzı düzenlemeleri yeterli olabilirken orta veya ağır yakınmalarda ilaç veya psikolojik tedavi seçenekleri gerekebilir.
Düzenli egzersiz, yeterli uyku, dengeli beslenme ve stres yönetimi bazı kişilerde belirtilerin azalmasına yardımcı olabilir. Alkol ve aşırı kafein tüketiminin azaltılması özellikle uyku ve gerginlik yakınmalarında yarar sağlayabilir.
Tuz tüketiminin azaltılması bazı kişilerde şişkinlik ve sıvı tutulması hissini hafifletebilir. Ancak herkes için geçerli özel bir “PMS diyeti” bulunmamaktadır.
Belirti günlüğüne tedavi veya yaşam tarzı değişikliklerinden sonra da devam edilmesi, uygulanan yöntemin gerçekten işe yarayıp yaramadığını değerlendirmeye yardımcı olur.
PMS tedavisi nasıl yapılır?
Tedavinin amacı bütün adet öncesi belirtileri tamamen ortadan kaldırmak değil, kişinin günlük yaşamını etkileyen yakınmaları kabul edilebilir düzeye indirmektir. Tek bir tedavi yöntemi herkeste aynı sonucu vermez.
Ağrı kesiciler
Baş ağrısı, kas-eklem ağrısı veya adetle ilişkili ağrıların ön planda olduğu kişilerde uygun durumlarda nonsteroid antiinflamatuar ilaçlar kullanılabilir. Mide, böbrek hastalığı, kanama riski veya kullanılan diğer ilaçlar nedeniyle herkes için uygun olmayabilir.
SSRI grubu ilaçlar
Özellikle belirgin sinirlilik, kaygı, depresif duygu durum veya PMDD belirtilerinde seçici serotonin geri alım inhibitörleri (SSRI) etkili tedavi seçeneklerinden biridir.
İlaç bazı kişilerde her gün, bazı kişilerde ise yalnız adet öncesi dönemde kullanılabilir. Hangi yöntemin uygun olduğu belirtilerin zamanlamasına, eşlik eden hastalıklara ve kullanılan diğer ilaçlara göre hekim tarafından belirlenir.
Antidepresanların başlanması, dozunun değiştirilmesi veya bırakılması hekim kontrolünde yapılmalıdır. Geçmişte bipolar bozukluk veya taşkınlık dönemi öyküsü bulunuyorsa tedavi öncesinde bunun bildirilmesi önemlidir.
Hormonal doğum kontrol yöntemleri
Bazı kombine hormonal doğum kontrol yöntemleri yumurtlamayı baskılayarak PMS belirtilerini azaltabilir. Her doğum kontrol hapının PMS üzerindeki etkisi aynı değildir.
Gebelik isteği, migren öyküsü, sigara kullanımı, yaş, pıhtılaşma riski ve diğer sağlık sorunları hormonal yöntem seçiminde dikkate alınır.
Bilişsel davranışçı terapi
Bilişsel davranışçı terapi (BDT), özellikle duygusal belirtilerin ve bunların günlük yaşam üzerindeki etkisinin yönetilmesinde kullanılabilecek seçeneklerden biridir. PMS veya PMDD’nin “yalnız psikolojik” olduğu anlamına gelmez; amaç kişinin belirtilerle baş etme biçimini ve yaşam üzerindeki etkilerini iyileştirmektir.
PMS için vitamin veya takviye kullanılmalı mı?
PMS için kalsiyum, magnezyum, vitamin B6 ve çeşitli bitkisel ürünler sık önerilmektedir. Ancak bütün takviyeler için kanıt düzeyi aynı değildir ve tek bir ürünün herkeste etkili olduğu gösterilmemiştir.
Yüksek doz vitamin veya bitkisel ürünler yan etkilere ve kullanılan ilaçlarla etkileşime neden olabilir. Özellikle düzenli ilaç kullanan, gebe kalmayı planlayan veya kronik hastalığı bulunan kişiler takviye başlamadan önce hekime danışmalıdır.
PMS ile adet sancısı aynı şey midir?
Hayır. Ağrılı adet (dismenore) esas olarak adet sırasında veya hemen öncesinde ortaya çıkan kramp tarzındaki ağrıyı ifade eder.
PMS ise adet öncesi dönemde görülen şişkinlik, meme hassasiyeti, baş ağrısı, yorgunluk, sinirlilik, kaygı ve duygu durum değişiklikleri gibi daha geniş bir belirti grubunu kapsar.
PMS ve dismenore aynı kişide birlikte bulunabilir.
PMS ile perimenopoz nasıl ayrılır?
Perimenopoz döneminde adet döngüleri düzensizleşebilir ve sıcak basması, gece terlemesi, uyku sorunları veya duygu durum değişiklikleri ortaya çıkabilir.
PMS’de ise adet döngüsüyle tekrarlayan daha düzenli bir belirti örüntüsü bulunur. Bununla birlikte perimenopoz döneminde PMS benzeri belirtilerin şiddeti değişebilir ve iki durumun ayrımı bazen yalnız tek bir ayın belirtilerine bakılarak yapılamaz.
PMS için ne zaman doktora gidilmelidir?
Adet öncesi belirtiler iş, eğitim, sosyal yaşam veya ilişkileri belirgin biçimde etkiliyorsa; yaşam tarzı düzenlemelerine rağmen devam ediyorsa veya her ay giderek daha ağır hissediliyorsa değerlendirme uygundur.
Belirtilerin adet dönemi dışında da devam etmesi, yeni başlayan ağır depresyon veya kaygı, kontrol edilemeyen öfke, belirgin işlev kaybı veya PMDD şüphesi ayrıca değerlendirilmelidir.
Kendine veya başkasına zarar verme düşüncesi varsa rutin randevu beklenmemeli; 112 veya en yakın acil servisten yardım alınmalıdır.
PMS hakkında sık sorulan sorular
PMS adetten kaç gün önce başlar?
Herkeste aynı gün başlamaz. Belirtiler adetten birkaç gün önce ortaya çıkabileceği gibi bazı kişilerde bir veya iki hafta öncesinde başlayabilir. Tanı açısından belirtilerin her ay benzer dönemde ortaya çıkması daha önemlidir.
PMS hormon bozukluğu mudur?
Genellikle hayır. PMS yaşayan birçok kişide hormon düzeyleri normaldir. Sorunun hormonların doğal döngüsel değişimlerine karşı bireysel duyarlılıkla ilişkili olduğu düşünülmektedir.
PMS hamilelik belirtileriyle karışır mı?
Evet. Meme hassasiyeti, şişkinlik, yorgunluk, iştah değişiklikleri ve duygu durum değişiklikleri hem PMS’de hem erken gebelikte görülebilir. Adet gecikmesi varsa belirtilere bakarak karar vermek yerine gebelik testi yapılması daha güvenilirdir.
PMS için hormon testi gerekir mi?
PMS’yi doğrulayan özel bir hormon testi yoktur. Tanıda belirtilerin adet döngüsüyle ilişkisini gösteren günlük kayıt daha değerlidir. Tiroid hastalığı veya başka hormonal sorunlardan şüpheleniliyorsa buna yönelik testler istenebilir.
PMS şişkinlik ve kilo artışı yapar mı?
PMS döneminde sıvı tutulması ve bağırsak alışkanlıklarındaki değişikliklere bağlı geçici şişkinlik ve tartıda değişiklik görülebilir. Bu durum kalıcı yağ artışı anlamına gelmez ve çoğunlukla adet başladıktan sonra azalır.
PMDD psikiyatrik destek gerektirir mi?
Gerekebilir. Ağır duygudurum belirtilerinde kadın hastalıkları ve doğum uzmanı ile ruh sağlığı uzmanının birlikte değerlendirmesi yararlı olabilir. Kendine zarar verme veya intihar düşüncesinde ise acil değerlendirme gerekir.
PMS’de belirtilerin zamanlaması önemlidir
PMS yalnız adet öncesinde kendini kötü hissetmek değildir. Fiziksel ve duygusal belirtilerin adet döngüsüyle tekrarlayan bir ilişki göstermesi ve günlük yaşamı etkilemesi değerlendirmede önemlidir.
En az iki adet döngüsü boyunca tutulan belirti günlüğü, PMS ile ay boyunca devam eden depresyon, kaygı veya başka sağlık sorunlarının ayrılmasına yardımcı olur.
Belirtiler yaşam kalitesini etkiliyorsa kişiye uygun yaşam tarzı düzenlemeleri, psikolojik destek, ilaç veya hormonal seçenekler birlikte değerlendirilebilir.
