Vajinismus, vajinaya giriş sırasında veya giriş beklentisiyle pelvik taban kaslarının istemsiz biçimde kasılması sonucu cinsel ilişkinin, tampon kullanımının veya jinekolojik muayenenin ağrılı, zor ya da mümkün olmamasıdır.
Bu kasılma kişinin isteyerek yaptığı bir davranış değildir. “Rahatla” demek veya ağrıya rağmen zorlamaya devam etmek sorunu çözmez. Vajinismus yaşayan kişilerde cinsel istek ve uyarılma normal olabilir; vajinismus cinsel isteksizlikle aynı durum değildir.
Belirtilerin şiddeti kişiden kişiye değişir. Bazı kişiler cinsel ilişkide zorlanırken tampon kullanabilir veya jinekolojik muayene olabilir; bazı kişilerde ise vajinaya yönelik her girişim kasılma, ağrı veya yoğun kaygıya yol açabilir.
Vajinismus belirtileri nelerdir?
Vajinismus belirtileri vajinal giriş denendiğinde ortaya çıkabileceği gibi yalnızca giriş düşüncesi veya beklentisiyle de başlayabilir. En sık görülen belirtiler şunlardır:
- Vajina girişinde istemsiz kasılma veya kapanma hissi
- Cinsel birleşmenin zor, ağrılı veya mümkün olmaması
- Cinsel ilişki sırasında yanma, batma veya ağrı
- Tampon yerleştirmede güçlük veya ağrı
- Jinekolojik muayene sırasında belirgin kasılma veya korku
- Vajinal giriş düşüncesiyle bacakları kapatma veya geri çekilme
- Ağrı beklentisi nedeniyle cinsel ilişkiden veya muayeneden kaçınma
- Vajinal giriş sırasında kontrol kaybı veya yoğun kaygı hissi
Girişin kısmen mümkün olması vajinismusu dışlamaz. Belirtiler hafif rahatsızlıktan vajinal girişin tamamen mümkün olmamasına kadar farklı düzeylerde görülebilir.
Vajinismus neden olur?
Vajinismusun her kişide tek ve belirlenebilir bir nedeni yoktur. Fiziksel ağrı, ağrı beklentisi, kaygı, geçmiş deneyimler ve pelvik taban kaslarının istemsiz tepkisi birlikte rol oynayabilir.
Cinsellikle ilgili korkutucu veya yanlış bilgiler, ağrılı cinsel deneyimler, olumsuz jinekolojik muayene deneyimleri ve geçmiş travmalar bazı kişilerde etkili olabilir. Ancak vajinismus yaşayan herkesin travma öyküsü bulunmaz.
Vajinal kuruluk, enfeksiyon, doğum sonrası ağrı, menopozla ilişkili değişiklikler, genital bölgedeki bazı cilt hastalıkları veya cerrahi sonrası gelişen ağrı da vajinal giriş sırasında istemsiz kasılmayı tetikleyebilir.
Ağrı beklentisi pelvik taban kaslarının gerilmesine, kasılma ise vajinal girişin daha ağrılı olmasına neden olabilir. Böylece korku, kasılma ve ağrının birbirini artırdığı bir döngü oluşabilir.
Primer ve sekonder vajinismus nedir?
Vajinismus belirtileri ilk vajinal giriş denemelerinden itibaren bulunuyorsa primer veya birincil vajinismus olarak adlandırılabilir. Cinsel ilişki, tampon kullanımı veya jinekolojik muayene daha önce ağrısız ve sorunsuzken belirtilerin sonradan başlaması ise sekonder veya ikincil vajinismus olarak tanımlanır.
Sekonder vajinismus doğum, cerrahi, vajinal enfeksiyon, menopozla ilişkili kuruluk, ağrılı cinsel ilişki veya başka bir olumsuz deneyim sonrasında gelişebilir. Daha önce sorunsuz cinsel ilişki yaşanmış olması ilerleyen dönemde vajinismus gelişmeyeceği anlamına gelmez.
Her ağrılı cinsel ilişki vajinismus mudur?
Hayır. Cinsel ilişki sırasında ağrı, yani disparoni, birçok farklı nedenden kaynaklanabilir. Vajinal enfeksiyonlar, kuruluk, vulvodini, endometriozis, genital bölgedeki cilt hastalıkları ve bazı anatomik sorunlar ağrıya neden olabilir.
Bu sorunlar vajinismusa benzeyen belirtiler oluşturabilir veya vajinismusla birlikte bulunabilir. Bu nedenle yalnızca cinsel ilişkinin ağrılı olmasına veya vajinal girişin zorlaşmasına bakılarak kesin tanı konulmamalıdır.
Vajinismus tanısı nasıl konur?
Değerlendirme öncelikle belirtilerin ayrıntılı olarak konuşulmasıyla başlar. Vajinal girişin hangi durumlarda zorlaştığı, ağrının yeri ve özellikleri, belirtilerin ne zaman başladığı, vajinal kuruluk veya akıntı bulunup bulunmadığı ve önceki deneyimler değerlendirilir.
Gerekli olduğunda jinekolojik muayene kişinin onayıyla ve aşamalı biçimde yapılabilir. Muayenenin ilk görüşmede veya mutlaka spekulum kullanılarak yapılması gerekmez. Kişi istediği anda muayenenin durdurulmasını isteyebilir.
Muayenenin amacı yalnızca pelvik taban kasılmasını değerlendirmek değildir. Vajinal girişte ağrıya neden olabilecek enfeksiyon, kuruluk, cilt hastalığı veya anatomik sorunların bulunup bulunmadığı da araştırılır.
Travmatik deneyimler varsa kişinin ayrıntıları anlatmaya zorlanması gerekmez. Değerlendirmenin hızı ve kapsamı kişinin kendini güvende hissetmesine göre belirlenir.
Vajinismus tedavisi nasıl yapılır?
Vajinismus tedavisi kişiye özel planlanır. Amaç yalnızca cinsel birleşmenin gerçekleşmesi değil; ağrının ve korkunun azalması, pelvik taban kaslarının kontrolünün gelişmesi ve vajinal girişin kişinin kontrolünde, rahat biçimde mümkün hâle gelmesidir.
Tedavide ihtiyaçlara göre kadın hastalıkları ve doğum uzmanı, pelvik taban fizyoterapisti ve cinsel terapi konusunda eğitimli ruh sağlığı uzmanı birlikte çalışabilir.
Cinsel terapi ve psikolojik destek
Cinsel anatomi, vajinal giriş ve ağrı-kasılma ilişkisi hakkında doğru bilgi verilmesi tedavinin önemli bir bölümüdür. Cinsel terapi veya uygun durumlarda bilişsel davranışçı yaklaşımlar ağrı beklentisi, korku, kaçınma ve cinsellikle ilgili kaygıların azaltılmasına yardımcı olabilir.
Partnerin tedaviye katılması bazı kişiler için yararlı olabilir ancak zorunlu değildir. Partnerin baskı kurmaması ve tedavinin kişinin belirlediği hızda ilerlemesine saygı göstermesi önemlidir.
Pelvik taban fizyoterapisi
Pelvik taban fizyoterapisinde kasların yalnızca güçlendirilmesi değil, gevşetilmesi ve kişinin bu kasları fark ederek kontrol edebilmesi üzerinde çalışılır. Nefes egzersizleri, beden farkındalığı, gevşeme çalışmaları ve kişiye uygun pelvik taban egzersizlerinden yararlanılabilir.
Her vajinismus hastasında yalnızca kasları sıkmaya yönelik Kegel egzersizleri uygun olmayabilir. Pelvik taban kasları zaten aşırı gerginse öncelik gevşeme ve kas kontrolünün geliştirilmesi olabilir.
Kademeli vajinal alıştırmalar ve dilatörler
Vajinal girişe karşı gelişen korku ve kasılmanın azaltılması için kişinin kontrolünde kademeli alıştırmalar yapılabilir. Gerektiğinde farklı boyutlardaki vajinal dilatörlerden yararlanılabilir.
Vajinal dilatörlerin amacı vajinayı zorla genişletmek değildir. Kişinin giriş sırasında pelvik taban kaslarını gevşetmeyi, bedensel tepkilerini tanımayı ve vajinal penetrasyonu giderek daha rahat tolere etmeyi öğrenmesine yardımcı olmaktır.
Alıştırmalar ağrıya rağmen devam ettirilmemelidir. Başlangıç düzeyi ve ilerleme hızı kişinin yakınmalarına göre belirlenmelidir.
Vajinismus egzersizleri evde yapılabilir mi?
Nefes, gevşeme, beden farkındalığı ve uzman tarafından öğretilen bazı pelvik taban çalışmaları evde sürdürülebilir. Ancak herkes için aynı egzersiz programı uygun değildir.
Özellikle ağrıyı artıran, zorlayıcı veya kişinin kendini güvende hissetmediği uygulamalara devam edilmemelidir. İnternette önerilen standart egzersiz programları kişisel değerlendirme yerine geçmez.
Vajinismus için ilaç veya ameliyat gerekir mi?
Vajinismusu tek başına ortadan kaldıran standart bir ilaç tedavisi yoktur. Vajinal kuruluk, enfeksiyon, kaygı bozukluğu veya depresyon gibi eşlik eden durumlar varsa bunlara yönelik tedaviler ayrıca planlanabilir.
Vajinismusun rutin tedavisi ameliyat değildir. Himen, yani kızlık zarına müdahale edilmesi pelvik taban kasılmasını ve ağrı-korku döngüsünü tek başına ortadan kaldırmaz. Cerrahi yalnızca ayrıca saptanan ve tedavi gerektiren anatomik bir sorun varsa değerlendirilir.
Botulinum toksini bazı seçilmiş ve standart yaklaşımlarla yeterli düzelme sağlanamayan durumlarda uzman değerlendirmesiyle gündeme gelebilir. Vajinismus için rutin başlangıç tedavisi değildir.
Vajinismus tedavisi ne kadar sürer?
Tedavi süresi herkeste aynı değildir. Belirtilerin şiddeti, eşlik eden ağrı nedenleri, pelvik taban kaslarının durumu, kaygı düzeyi ve kişinin tedaviye hangi hızda ilerlemek istediği süreyi etkiler.
Bu nedenle herkes için geçerli belirli bir seans sayısı veya birkaç günde kesin sonuç vaadi doğru değildir. İlerleme yalnızca cinsel ilişkinin gerçekleşmesiyle de ölçülmez. Ağrının ve korkunun azalması, beden üzerindeki kontrolün artması ve jinekolojik muayenenin daha rahat hâle gelmesi de tedavinin önemli sonuçlarıdır.
Vajinismus için hangi doktora gidilir?
Vajinismus belirtileri bulunan kişiler ilk değerlendirme için kadın hastalıkları ve doğum uzmanına başvurabilir. Amaç ağrıya veya vajinal giriş güçlüğüne yol açabilecek fiziksel nedenlerin değerlendirilmesidir.
İhtiyaca göre pelvik taban fizyoterapisti ve cinsel terapi konusunda eğitimli psikolog veya psikiyatri uzmanı tedavi sürecine dahil olabilir. Vajinismusun hem fiziksel hem de duygusal yönleri bulunabileceği için bazı kişilerde multidisipliner yaklaşım daha uygun olabilir.
Vajinismus gebeliğe engel midir?
Vajinismus yumurtlamayı veya yumurta kalitesini doğrudan bozmaz. Ancak cinsel birleşmenin mümkün olmaması veya çok seyrek gerçekleşmesi doğal yolla gebelik elde edilmesini güçleştirebilir.
Gebelik planlayan kişilerde vajinismus tedavisiyle birlikte çiftin genel üreme sağlığı da değerlendirilir. Yalnızca vajinismus bulunması doğrudan aşılama veya tüp bebek tedavisinin gerekli olduğu anlamına gelmez.
Gebelik oluşması da vajinismusu kendiliğinden ortadan kaldırmayabilir. Gebelik sırasında yapılabilecek muayeneler ve doğum süreci açısından kişiye uygun bir takip planı oluşturulabilir.
Vajinismus hakkında sık sorulan sorular
Vajinismus kendiliğinden geçer mi?
Belirtilerin şiddeti zaman zaman değişebilir. Ancak tekrarlayan kasılma, ağrı ve kaçınma varsa sorunun kendiliğinden geçmesini beklemek yerine değerlendirme yapılması uygundur. Ağrıya rağmen tekrarlanan zorlayıcı girişimler belirtileri artırabilir.
Kızlık zarı vajinismus yapar mı?
Himen, yani kızlık zarı, vajinismusun çoğu kişide temel nedeni değildir. Nadir anatomik farklılıklar vajinal girişte fiziksel güçlüğe neden olabilir ve jinekolojik değerlendirmede ayırt edilir. Böyle bir sorun saptanmadan himene müdahale edilmesi vajinismus tedavisi değildir.
Vajinismus cinsel isteksizlik midir?
Hayır. Vajinismus yaşayan bir kişinin cinsel isteği ve uyarılması normal olabilir. Sorun vajinal giriş sırasında ortaya çıkan istemsiz kasılma, ağrı, korku veya kaçınmayla ilişkilidir.
Vajinismus sonradan ortaya çıkabilir mi?
Evet. Daha önce ağrısız cinsel ilişki mümkünken doğum, cerrahi, enfeksiyon, kuruluk, ağrılı deneyim veya başka nedenlerden sonra vajinismus belirtileri gelişebilir.
Partner tedaviye katılmalı mı?
Kişinin isteğiyle partner bazı bilgilendirme veya terapi görüşmelerine katılabilir. Partnerin katılımı zorunlu değildir. Tedavide kişinin mahremiyeti, sınırları ve onayı esas alınır.
