Pelvik yapışıklık, leğen kemiği içindeki organlar veya organlarla karın duvarı arasında gelişen yara dokusu bantlarıdır. Rahim, tüpler, yumurtalıklar, bağırsaklar ve mesane çevresinde görülebilir. En sık önceki ameliyatlarla ilişkilidir; endometriozis ve geçirilmiş enfeksiyonlar da yapışıklık oluşumuna katkıda bulunabilir. Her yapışıklık ağrı yapmaz ve her saptanan yapışıklığın ameliyatla açılması gerekmez.
Adezyoliz, bu bantların cerrahi olarak ayrılmasıdır. Bağırsak tıkanması gibi belirli sorunlarda veya başka bir ameliyatın güvenle yapılabilmesi için gerekli olabilir. Bazı infertilite durumlarında da değerlendirilir. Ancak yalnız kronik kasık ağrısı bulunması, ağrının nedeninin kesinlikle yapışıklık olduğunu veya adezyolizle geçeceğini göstermez. Tedavi kararı, beklenen yararla yeni cerrahinin riskleri birlikte tartılarak verilir.
Pelvik yapışıklık ile rahim içi yapışıklık aynı mı?
Hayır. Pelvik yapışıklıklar rahmin dışındaki organ yüzeyleri arasında bulunur. Örneğin tüple yumurtalık arasında, rahimle bağırsak arasında veya mesanenin rahme komşu olduğu alanda gelişebilir. Bazen organların normal hareketini ve birbirleriyle ilişkisini değiştirir.
Rahim içi yapışıklık ise rahim boşluğunun içinde oluşur. Adet kanamasının azalması, rahim boşluğunun şeklinin bozulması ve gebelikle ilgili sorunlarla birlikte değerlendirilir; gerektiğinde histeroskopi kullanılır. Karın içindeki bantların ayrılmasıyla rahim boşluğundaki yapışıklığın tedavisi aynı işlem değildir. Hastanın raporda hangi bölgenin tarif edildiğini bilmesi bu nedenle önemlidir.
Yapışıklıklar neden oluşur?
Ameliyat veya iltihap sonrasında vücut hasarlı dokuyu onarmaya çalışır. Bu iyileşme sürecinde normalde ayrı duran yüzeyler arasında bağ dokusu köprüleri gelişebilir. Doku hasarı, kanama, enfeksiyon ve dokunun yeterince beslenememesi gibi etkenler oluşumu etkiler. Yapışıklığın bulunması tek başına önceki ameliyatta hata yapıldığını kanıtlamaz.
Sezaryen, miyom, yumurtalık ve bağırsak ameliyatlarından sonra görülebilir. Kapalı yöntemle yapılan ameliyattan sonra da oluşabilir; risk yalnız kesi büyüklüğüne bağlı değildir. Karın içindeki dokuya ne kadar işlem yapıldığı ve hastalığın yapısı da önemlidir. Ameliyat dışında endometriozis, pelvik enfeksiyon ve başka karın içi iltihabi hastalıklar da neden olabilir.
Bir hastada yapışıklık bulunduğu bilgisinden, mutlaka ileride tıkanma veya kısırlık gelişeceği sonucu çıkarılamaz. Birçok yapışıklık sessiz kalır. Önemi bulunduğu yere, organ işlevine etkisine ve belirtilerle ilişkisine göre değişir.
Hangi belirtiler yapışıklıkla ilişkili olabilir?
Bazı hastalarda uzun süren karın veya kasık ağrısı, hareketle çekilme hissi ya da bağırsakla ilgili yakınmalar bulunabilir. Ancak bu belirtiler yapışıklığa özgü değildir. Endometriozis, bağırsak hastalıkları, mesane ağrısı, karın duvarı ve pelvik taban kaslarının sorunları da benzer şikâyetler oluşturabilir.
Ağrının şiddetiyle yapışıklığın yaygınlığı arasında güvenilir, doğrusal bir ilişki yoktur. Yoğun yapışıklık bulunan biri az ağrı hissedebilir; az sayıda bant bulunan birinde ise ağrının kaynağı başka bir durum olabilir. Bu nedenle “Ameliyattan sonra ağrım başladı, mutlaka içeride yapışıklık var” varsayımıyla doğrudan yeni cerrahiye karar verilmez.
Ağrının adetle, idrar yapmayla, dışkılamayla veya hareketle ilişkisi değerlendirilir. Önceki tedavilere yanıt ve muayene bulguları da önemlidir. Ağrı uzun sürdüğünde farklı nedenlerin birlikte bulunabileceği göz önünde bulundurulmalı; birden fazla yaklaşım içeren tedavi gerekebileceği açıklanmalıdır.
Tüpler ve gebelik elde etme olasılığı nasıl etkilenebilir?
Tüp ve yumurtalık arasındaki normal ilişkinin bozulması, yumurtanın tüp tarafından alınmasını ve taşınmasını güçleştirebilir. Tüp çevresindeki bantlar veya enfeksiyon sonrasında oluşan hasar infertiliteye katkıda bulunabilir. Bununla birlikte tüpün dışındaki yapışıklıkla iç yapısındaki hasar aynı değildir; bantların ayrılması her zaman tüp işlevini normale döndürmez.
Gebelik elde edilemiyorsa yalnız yapışıklığa odaklanılmaz. Yaş, yumurtlama, yumurtalık rezervi, tüpler ve sperm sonucu birlikte değerlendirilir. Rahim filmi tüp açıklığı hakkında bilgi verebilir, ancak tüp çevresindeki bütün yapışıklıkları eksiksiz göstermez. Sonucun neyi gösterdiği ve neyi dışlayamadığı görüşmede açıklanmalıdır.
Pelvik hastalık kuşkusu veya başka bir özel cerrahi gerekçe bulunmayan herkese yalnız infertilite nedeniyle rutin laparoskopi yapılmaz. Adezyoliz düşünülüyorsa beklenen yarar; tüplerin durumu, diğer infertilite nedenleri ve tüp bebek gibi seçeneklerle birlikte ele alınır. Ameliyattan sonra gebelik garantisi verilemez.
Yapışıklık ultrason veya MR ile kesin anlaşılır mı?
Öykü ve muayene şüphe oluşturabilir. Ultrason, MR veya başka görüntülemeler eşlik eden hastalığı, organların birbirleriyle ilişkisini ve bazı dolaylı belirtileri gösterebilir. Ancak rutin görüntülemenin normal olması bütün pelvik yapışıklıkları kesin dışlamaz. İnce bantların yeri ve yaygınlığı her zaman önceden belirlenemez.
Ameliyat sırasında doğrudan gözlem, yapışıklığın ayrıntılı değerlendirilmesini sağlayabilir. Buna rağmen yalnız “Yapışıklık var mı?” sorusunu yanıtlamak için herkese cerrahi önerilmez. Tetkikin veya ameliyatın sonucunun tedaviyi nasıl değiştireceği önemlidir. Bağırsak tıkanması düşünülüyorsa ise görüntüleme, tıkanmanın yerini ve olası komplikasyonları değerlendirmek için kullanılır.
Adezyoliz hangi hastalarda düşünülür?
Bir miyomun, kistin veya başka bir hastalığın ameliyatında ilgili organa ulaşmak için bantların ayrılması gerekebilir. Burada amaç, planlanan tedaviyi güvenle yapmaktır. Şikâyetle ilgisi olmayan bütün yapışıklıkların mutlaka temizlenmesi gerektiği düşünülmez; ek işlem yeni risk oluşturabilir.
Bağırsak tıkanması bulunan bazı hastalarda acil veya planlı cerrahi gerekli olabilir. Karar tıkanmanın derecesi, kanlanma bozukluğu şüphesi, hastanın genel durumu ve ameliyatsız tedaviye yanıt gibi etkenlere bağlıdır. Bu yaklaşım hastanede değerlendirilir; evde bağırsak açıcı kullanarak beklemek uygun değildir.
Kronik ağrı için adezyoliz ise daha temkinli ele alınır. Özellikle hafif yapışıklıklarda rutin cerrahinin ağrıyı kalıcı olarak giderdiği gösterilmiş değildir. Seçilmiş durumlarda değerlendirme yapılabilse de yarar kişisel olarak kesin öngörülemez. Başka ağrı nedenlerinin araştırılması ve ameliyat dışındaki seçeneklerin konuşulması gerekir.
Ameliyat nasıl yapılır ve hangi riskleri taşır?
Adezyoliz, uygun hastalarda laparoskopiyle veya açık yöntemle yapılabilir. İnce bantlarla bağırsak ya da idrar yollarına sıkıca tutunan yoğun dokunun ayrılması aynı güçlükte değildir. Laparoskopi ve jinekolojik cerrahi planlanırken güvenli giriş, organların korunması ve açık yönteme geçiş olasılığı birlikte değerlendirilir.
Kanama, bağırsak, mesane veya idrar kanalı yaralanması, enfeksiyon ve anesteziyle ilişkili sorunlar olası risklerdir. Bazen onarım veya başka bir cerrahi branşın katkısı gerekebilir. İşlem kapsamı büyüdükçe bakım gereksinimi değişebilir. Kesilerin küçük olması, içerideki yapışıklık ayırma işleminin mutlaka küçük bir ameliyat olduğu anlamına gelmez.
Yeniden yapışma önlenebilir mi?
Yapışıklıklar ayrıldıktan sonra yeniden oluşabilir veya başka alanlarda yeni bantlar gelişebilir. Dokuya özenli yaklaşım, kanama kontrolü ve gereksiz doku hasarının azaltılması önemlidir. Bazı ameliyatlarda yapışıklık azaltıcı bariyerler değerlendirilebilir. Ancak bu ürünlerin kullanılması, hiç yapışıklık olmayacağı veya ağrı ve infertilitenin kesin düzeleceği anlamına gelmez.
Yapışıklığın görüntüde ya da sonraki ameliyatta daha az görülmesiyle hastanın ağrısının azalması veya gebelik elde etmesi farklı sonuçlardır. Bu nedenle yalnız bir ürünün kullanılması üzerinden başarı sözü verilmemelidir. Her hastada rutin ikinci bir ameliyatla kontrol de gerekli değildir; takip şikâyete ve tedavinin amacına göre planlanır.
Mevcut fibröz bantları güvenilir biçimde açtığı kanıtlanmış bir bitkisel ürün veya evde uygulanacak yöntem yoktur. Ağrı için verilen ilaçlar belirtileri azaltabilir ya da eşlik eden hastalığı tedavi edebilir; bu, bantların ortadan kalktığını göstermez. Ameliyat dışı tedavinin amacı da hastaya açıkça anlatılmalıdır.
Hangi belirtilerde acil değerlendirme gerekir?
Şiddetli veya giderek artan karın ağrısına belirgin şişlik, tekrarlayan kusma ve gaz-dışkı çıkaramama eşlik ediyorsa bağırsak tıkanması düşünülmelidir. Ateş, hızlı nabız, baygınlık veya genel durum bozulması eklenmesi daha da önemlidir. Daha önce yapışıklık tanısı konmuş olsun ya da olmasın, bu belirtilerde gecikmeden hastaneye başvurulmalıdır.
Planlı değerlendirmede ise temel soru, yapışıklığın bulunup bulunmadığından daha geniştir: Hangi şikâyeti veya organ işlevi sorununu açıklıyor ve müdahale bu sorunu çözme olasılığını artırıyor mu? Adezyoliz kararı bu ilişki ve cerrahi riskler birlikte tartışıldığında anlamlı olur.
