Miyom, polip ve yumurtalık kisti aynı hastalık değildir. Miyom rahmin kas tabakasından gelişen bir oluşumdur; endometrial polip rahmin içini döşeyen dokudan kaynaklanır; yumurtalık kisti ise rahmin yanındaki yumurtalıkta bulunan, çoğunlukla sıvı içeren bir yapıdır. Üçü de hiçbir belirti vermeden saptanabilir. Kanama, kasık ağrısı veya şişkinlik yapmaları ise birbirleriyle karıştırılmalarına neden olur.
Aradaki fark yalnız isimden ibaret değildir. Rahim içine uzanan bir miyomla küçük bir yumurtalık kistinin gebelik ve tedavi açısından anlamı aynı olmaz. Doğru yaklaşım, oluşumun hangi organdan çıktığını, yapısını ve şikâyetlerle ilişkisini birlikte değerlendirmektir. Ultrason raporunda “kitle” yazması da tek başına kanser anlamına gelmez.
Miyom, polip ve kist nerede oluşur?
Miyom: Rahmin kas dokusundan gelişir
Rahim, dış yüzeyi ile iç boşluğu arasında güçlü bir kas duvarı bulunan organdır. Miyomlar bu kas dokusundan gelişen, genellikle iyi huylu oluşumlardır. Rahim duvarının içinde, dış yüzeye doğru veya iç boşluğa uzanacak biçimde yerleşebilirler. Raporda görülen “intramural”, “subseröz” ve “submukozal” terimleri bu yerleşimleri anlatır.
Yerleşim, çap kadar önemlidir. Rahmin içine doğru uzanan küçük bir miyom belirgin kanamaya yol açabilirken dış yüzeydeki daha büyük bir miyom kanamadan çok basınç hissi yapabilir. Bu nedenle miyomların değerlendirilmesi yalnız “kaç santimetre?” sorusuyla tamamlanmaz; sayı, konum ve rahim boşluğuyla ilişki de belirlenir.
Polip: Rahim iç zarından kaynaklanır
Bu yazıda polip ile kastedilen, endometrium adı verilen rahim iç zarından gelişen endometrial poliptir. Polip bir sapla bağlanabilir veya daha geniş bir tabana oturabilir. Rahim ağzında oluşan polipler ise farklı bir bölgeden kaynaklanır ve muayenede ayrıca değerlendirilir.
Rahim içi polip, rahim boşluğuna uzanması nedeniyle submukozal miyomla karışabilir. İkisinin kaynaklandığı doku farklıdır. Ultrason bu ayrım için önemli bilgiler verir; gerekli durumlarda rahim içini doğrudan gösteren histeroskopi kullanılır. Çıkarılan dokunun türü ve hücresel özellikleri patolojik incelemeyle değerlendirilir.
Yumurtalık kisti: Yumurtalıkta bulunur
Yumurtalıklar rahmin iki yanında yer alır. Kist, bu organlardan birinin içinde veya üzerinde gelişen, sıvı içeren oluşumları tanımlamak için kullanılan bir terimdir. İnce duvarlı ve yalnız sıvı içeren basit kistlerin yanında kan, yoğun içerik veya katı alanlar içeren daha karmaşık yapılar da vardır.
Üreme çağında yumurtlama süreciyle ilişkili fonksiyonel kistler sık görülür ve bir kısmı zamanla kaybolur. Çikolata kisti ve dermoid kist gibi oluşumların seyri farklıdır. “Yumurtalıkta kist var” ifadesi bu nedenle tedavi kararı vermek için yeterli değildir; kistin tipi ve ultrason görünümü öğrenilmelidir.
Belirtilerden hangisi olduğu anlaşılabilir mi?
Belirtiler yönlendiricidir, fakat tek başına tanı koydurmaz. Adet kanamasının artması, ara kanama ve ağrı birden fazla hastalıkta görülebilir. Aynı kişide miyom, polip ve yumurtalık kisti birlikte de bulunabilir. Ayrıca görülen oluşum, başvuruya neden olan şikâyetin gerçek kaynağı olmayabilir.
Yoğun adet kanaması ve ara kanama
Miyomlar özellikle rahim iç boşluğuyla ilişkili olduklarında yoğun veya uzamış adet kanamasına neden olabilir. Poliplerde adetler arasında lekelenme, düzensiz kanama veya adet miktarında artış görülebilir. Ancak “lekelenme varsa poliptir” ya da “pıhtılı kanama kesin miyomdur” şeklinde bir ayrım yapılamaz.
Yumurtalık kistlerinin bazıları adet düzenindeki değişikliklere eşlik edebilir. Buna karşılık uzun süren yoğun kanamayı yalnız ultrasonda kist görülmesine bağlamak doğru değildir. Rahim iç zarı, yumurtlama düzeni, kullanılan ilaçlar ve yaşa göre başka nedenler de araştırılır. Kan kaybı belirginse hemogramla kansızlık değerlendirilir.
Kasık ağrısı ve basınç hissi
Büyük miyomlar mesaneye veya bağırsağa bası yaparak sık idrara çıkma, dolgunluk ve bazen kabızlık yakınmalarına yol açabilir. Küçük bir polip ise çoğu zaman belirgin basınç oluşturmaz. Yumurtalık kistinde ağrı tek taraflı hissedilebilir; fakat ağrının sağda veya solda olması kist tanısını kesinleştirmez.
Adetle belirginleşen ağrı olduğunda endometriozis ve adenomyozis gibi başka hastalıklar da düşünülür. İdrar yolu, bağırsak veya kas iskelet sistemi sorunları da kasık ağrısına yol açabilir. Muayene ve görüntüleme, şikâyeti doğru organa bağlamak için birlikte kullanılır.
Ultrasonda ayrım nasıl yapılır?
İlk inceleme çoğu zaman pelvik ultrasondur. Uygun olduğunda ve kişinin onayıyla yapılan vajinal ultrason rahim, rahim iç zarı ve yumurtalıklar hakkında ayrıntılı bilgi sağlar. Vajinal inceleme uygun değilse karından ultrason kullanılabilir. Yöntem seçimi kişiye göre yapılır; tek bir yöntem her durumda aynı ayrıntıyı vermeyebilir.
İncelemede oluşumun rahimden mi yumurtalıktan mı kaynaklandığı, boyutları, sınırları ve iç yapısı araştırılır. Miyom için rahim boşluğuna uzanım; polip için iç zarla ilişki; kist için sıvı içeriği, duvar ve varsa katı alanlar önemlidir. Kan akımını gösteren Doppler değerlendirmesi gerektiğinde ek bilgi verir.
Yalnız “heterojen” veya “kompleks” sözcüğünü okuyarak kötü huylu hastalık sonucu çıkarılmamalıdır. Bu terimler görüntünün yapısını tarif eder. Bununla birlikte kuşkulu özellikler göz ardı edilmez; yaş, menopoz durumu ve diğer bulgularla birlikte değerlendirilerek sonraki inceleme planlanır.
Histeroskopi ve MR herkese gerekir mi?
Histeroskopi, ince bir kamera sistemiyle vajina ve rahim ağzından rahim içine girilerek yapılan incelemedir. Polip veya rahim içine uzanan miyom düşünüldüğünde tanı ve gerektiğinde tedavi için kullanılabilir. Yumurtalık kistini değerlendirmek ya da rahim dış yüzeyindeki miyomu görmek için kullanılan yöntem değildir.
MR ise ultrasonun yeterince açıklayamadığı durumlarda veya tedavi öncesinde anatomiyi daha ayrıntılı değerlendirmek amacıyla istenebilir. Her miyom, polip veya kist için rutin MR gerekli değildir. Hangi sorunun yanıtlanacağı belli olduğunda ek inceleme anlamlı olur.
Hangisi kendiliğinden kaybolur, hangisi tedavi gerektirir?
Bu üç oluşuma aynı takip kuralı uygulanmaz. Fonksiyonel yumurtalık kistlerinin bir bölümü birkaç adet döngüsü içinde kaybolabilir. Miyomların böyle kısa sürede erimesi beklenmez; menopozdan sonra küçülmeleri mümkün olsa da bu her miyom için aynı şekilde gerçekleşmez. Poliplerde ise izlem veya çıkarma kararı şikâyete ve kişisel risklere göre verilir.
Belirti vermeyen bir miyomda takip uygun olabilir. Kanama kansızlığa yol açıyorsa, bası belirginse veya üreme planını etkileyen bir konum söz konusuysa tedavi seçenekleri görüşülür. İlaçlar bazı hastalarda kanama ve ağrıyı kontrol eder; her ilaç miyomu ortadan kaldırmaz.
Polipte anormal kanama, menopoz durumu, görüntüleme bulguları ve gebelik planı önem taşır. Çıkarma gerektiğinde histeroskopik işlem tercih edilebilir. Özellikle rahim içi polibin değerlendirilmesi, gebelik isteyen kişide yalnız çap üzerinden yapılmamalıdır; rahim boşluğunun durumu ve diğer üreme faktörleri de hesaba katılır.
Yumurtalık kistinin değerlendirilmesi sırasında ise görünüm, devamlılık, büyüme, şikâyet ve menopoz durumu birlikte dikkate alınır. Her kist ameliyat gerektirmez. Ameliyat gerektiğinde yumurtalık dokusunu koruma hedefi, kistin özellikleri ve güvenli cerrahi sınırlarıyla birlikte ele alınır.
Gebelik isteği varsa fark neden önemlidir?
Her miyom, polip veya kist gebeliğe engel olmaz. Rahim boşluğunu bozan miyomlar ile boşluğa etkisi olmayan miyomların üreme açısından anlamı farklıdır. Belirti vermeyen ve rahim boşluğunu değiştirmeyen her miyomu sırf gebelik ihtimali artsın diye ameliyat etmek için yeterli kanıt yoktur.
Polip saptandığında gebeliğin ne zamandır istendiği, başka bir kısırlık nedeni bulunup bulunmadığı ve planlanan tedavi değerlendirilir. Yumurtalık kistinde özellikle endometriozisle ilişkili oluşumlar ve cerrahinin yumurtalık rezervine olası etkisi önem kazanır. Bir oluşumu çıkarmanın yararı, işlemin getireceği risk ve zaman kaybıyla birlikte tartılır.
Bu nedenle gebelik planı ilk görüşmede söylenmelidir. Kanamayı azaltan fakat kullanıldığı sürede gebeliği önleyen bir yöntemle, yakın zamanda gebelik isteyen kişi için düşünülen yaklaşım aynı olmayabilir.
Hangi belirtilerde beklenmemeli?
Ani başlayan şiddetli kasık ağrısı, özellikle bulantı veya kusma eşlik ediyorsa, acil değerlendirme gerektirir. Yumurtalığın kendi etrafında dönmesi veya kist kanaması gibi nedenler araştırılır. Gebelik ihtimali olan kişide ağrı ve kanama bulunduğunda dış gebelik de dikkate alınır; önceden kist veya miyom tanısı olması bu değerlendirmeyi gereksiz kılmaz.
Yoğun kanamaya bayılma, belirgin baş dönmesi, çarpıntı veya nefes darlığı eşlik ediyorsa gecikmeden sağlık kuruluşuna başvurulmalıdır. Menopozdan sonra görülen vajinal kanama da “eski miyomumdandır” diye bekletilmemelidir.
Muayeneye giderken hangi bilgiler yararlıdır?
Önceki ultrason raporlarını ve varsa görüntüleri birlikte götürmek, oluşumun zaman içindeki değişimini anlamayı kolaylaştırır. Adetin başlangıç ve bitiş günleri, ara kanama olup olmadığı, ağrının döngüyle ilişkisi ve kullanılan ilaçlar not edilebilir. Takip edilen oluşumun adı kadar, hangi organda ve hangi konumda bulunduğunu bilmek de önemlidir.
Görüşmenin sonunda üç sorunun yanıtı netleşmelidir: Bulgu şikâyetimi açıklıyor mu, takip edilecekse neyi izleyeceğiz ve hangi değişiklikte yeniden başvurmalıyım? Böylece yalnız rapordaki bir sözcüğe göre değil, kişinin ihtiyaçlarına uygun bir takip veya tedavi planı oluşturulur.
